„Ís­lendingar elska fá­bjána og vona að þeir geti orðið ráð­herrar“

(Organistinn í Atómstöðinni um Bítar, Tvö Hundruð Þúsund Naglbítar).

Atómstöðin kom út árið,1948 og seldist upp á einum degi. Mesta pólitíska háðsádeiluverk sem hefur komið út í skáldsagnarformi á Íslandi. Halldór var tekinn af skáldastyrk frá Alþingi í kjölfarið og settur á bannlista sem hættulegur kommúnisti og skattsvikari í U.S.A. Bækur hans voru teknar út úr öllum stærstu bókaforlögunum í Bandaríkjunum og Laxness komst ekki í náðina þar aftur fyrr en eftir 1990. Skattaeftirlitið á Íslandi elti Laxness í tíu ár og þá var málið látið niður falla enda tilbúningur frá upphafi.

Það má geta þess að Kveldúlfur sem Ólafur Thors forsætisráðherra var meðeigandi að ásamt föður sínum, Thor Jensen og þremur bræðrum fær aldeilis á baukinn í bókinni. Kveldúlfur (SnorrEdda í bókinni) var langstærsta atvinnufyrirtæki landsins á þessum árum og langstærsta útflutnings-og innflutningsfyrirtækið. Halldór bendir á peningaþvættið sem átti sér stað því dótturfyrirtæki Kveldúlfs sem staðsett var í New York (Halldór kallar fyrirtækið ,,Fölsunar Faktúru Félagið") keypti fiskinn á mjög lágu verði og seldi svo áfram á miklu hærra verði. Kveldúlfur hirti mismuninn og borgaði svo lúsarskatt á Íslandi.

Það voru því hæg heimantökin hjá Edgard J. Hoover hjá F.B.I. að hafa samband við Bjarna Benediktsson (eldri) utanríkisráðherra og Ólaf Thors forsætisráðherra og spyrða skattsvikamálinu upp á Laxness (sem gekk út á það að Halldór hefði gefið upp allt of lágar tekjur til skatts á Íslandi af sölu bókarinnar ,,Sjálfstætt Fólk" í U.S.A.). Laxness var ekki beint í náðinni hjá Bandaríkjamönnum eftir útgáfu Atómstöðvarinnar eða elítunnar á Íslandi. En aðalþema bókarinnar er þó herstöðvarmálið, en Laxness var einarður herstöðvarandstæðingur ásamt beinamálinu (bein Jónasar Hallgrímssonar grafin upp og flutt til Íslands) sem Laxnes segir að hafi verið úthugsuð til að afvegaleiða íslensku þjóðina frá herstöðvarmálinu. Þriðja meginefnið er svo ástarsagan milli Uglu og Búa Árlands annars vegar og ,,þöglu löggunnar" hins vegar.

Mér finnst aðdáunarvert hversu efnismikil og skörp bókin er þrátt fyrir það að hún sé aðeins 187 bls. Mér finnst bókin eiga fullt erindi inn í nútímann og tekur á fjölmörgum siðferðislegum álitamálum sem við erum enn þann dag í dag að glíma við sem einstaklingar og þjóð. Ég fann um tuttugu spakmæli úr bókinni (flest höfð eftir organistanum) sem eru hvert öðru betra og mörg þeirra hafa fest rætur í íslensku máli. Laxness ber höfuð og herðar yfir alla rithöfunda á Íslandi, fyrr og síðar að mínu mati.

Höfundur er framhaldsskólakennari.