U-beygja í öldrunar­þjónustu er ekki lausn

Mikil og réttmæt umræða hefur skapast undanfarið um alvarlega stöðu á Landspítalanum. Þar liggja aldraðir einstaklingar inni, ekki vegna þess að þeir þurfi áfram bráðaþjónustu, heldur vegna þess að þeir geta ekki farið heim til sín og bíða því eftir lausu hjúkrunarrými. Afleiðingin er kerfisleg stífla sem bitnar bæði á sjúklingum, starfsfólki og getu spítalans til að sinna sínu hlutverki.

Í þeirri stöðu hafa heilbrigðisráðherra og forráðamenn Landspítala velt upp þeirri hugmynd hvort leysa megi vandann með því að tvímenna á herbergjum hjúkrunarheimila. Sú hugmynd er ekki aðeins vanhugsuð heldur felur hún í sér algera U-beygju frá þeirri stefnu sem íslenskt samfélag hefur markvisst fylgt í áratugi.

Stefna undanfarinna ára og áratuga hefur verið skýr: að útrýma tvíbýlum á hjúkrunarheimilum og tryggja öldruðum sem flytja þangað sitt eigið einkarými. Það var ekki gert af hentugleika eða munaði, heldur vegna þess að við sem samfélag viðurkenndum að þegar einstaklingur missir heilsu og sjálfstæði að svo miklu leyti að hann þarf að flytja á hjúkrunarheimili, þá eigi hann rétt á því að þar sé heimili hans, hann eigi sitt einkarými – s.s. að hjúkrunarheimili sé ekki stofnun í þröngri merkingu.

Einkaherbergið/einkarýmið er ekki smáatriði. Það er grundvallarþáttur í mannlegri reisn, sjálfsákvörðunarrétti og lífsgæðum. Þar geymir fólk eigur sínar, minningar og sjálfsmynd. Þar á það að geta átt frið, tekið á móti gestum, grátið, sofið og lifað síðustu æviárun á eigin forsendum að því marki sem mögulegt er í mikilli nálægð við fagfólk og þjónustu. Að ætla nú að snúa við blaðinu og endurvekja tvíbýli sem „lausn“ er stórt skref aftur á bak – bæði faglega og siðferðilega.

Vandinn sem við stöndum frammi fyrir er raunverulegur og alvarlegur. Enginn dregur það í efa. En einmitt þess vegna skiptir máli að greina hann rétt og bregðast við með lausnum sem standast tímans tönn. Að þrengja að réttindum aldraðra til að leysa bráðavanda annars staðar í kerfinu er ekki sjálfbær leið. Það er tilfærsla á vanda, ekki lausn.

Það er augljóst að bregðast þarf við bæði til skemmri og lengri tíma. Til skamms tíma þarf að styrkja útskriftargetu Landspítala með markvissari samþættri þjónustu, auknum fjölda heimahjúkrunarrýma, skammtímavistun og millistigsúrræðum sem taka við fólki sem er ekki lengur bráðveikt en ekki heldur tilbúið til að fara heim. Slík úrræði eru þekkt víða erlendis og hafa sýnt sig að draga verulega úr legutíma á sjúkrahúsum og ég held að við þekkjum leiðirnar hérna heima og að mínu mati ætti að vera hægt í góðu samstarfi við fagaðila um allt land, sjálfseignarstofnanir og fyrirtæki sem eiga og reka hjúkrunarheimili, að stíga skref hratt og örugglega í rétta átt.

Til lengri tíma blasir þó við að kerfið sjálft þarfnast endurskipulagningar. Það er löngu tímabært að fara af fullri alvöru að huga að uppbyggingu lífsgæðakjarna fyrir aldraða í meira mæli en nú er sbr. það sem gert hefur verið með sóma í Mörkinni og á Sléttuvegi í Reykjavík svo dæmi séu tekin. Þar gætu einstaklingar búið í sínu eigin íbúðar- eða herbergisrými, með sjálfstæði og einkalíf að leiðarljósi, en haft greiðan aðgang að þeirri þjónustu sem þeir þurfa hverju sinni – hvort sem um er að ræða heimahjúkrun, endurhæfingu, læknisþjónustu eða félagslega þjónustu.

Slík nálgun byggir á því að heilsa og færni eldist ekki í stökkum heldur þróast yfir tíma. Með sveigjanlegum búsetu- og þjónustuúrræðum má styðja fólk lengur í sjálfstæðu lífi og koma í veg fyrir að bráðakerfið verði biðstöð fyrir önnur kerfi sem ekki eru nægilega vel fjármögnuð eða skipulögð.

Umræða dagsins snýst því ekki aðeins um rúm, herbergi eða fermetra. Hún snýst um það hvernig samfélag við viljum vera. Viljum við mæta öldruðum með skyndilausnum sem ganga gegn þeirri mannréttindahugsun sem við höfum byggt upp, eða viljum við horfast í augu við raunveruleikann og fjárfesta í lausnum sem virða reisn fólks og bæta heildarkerfið?

Höfundur er fyrrverandi starfsmaður í öldrunargeiranum til 15 ára og varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins í NV-kjördæmi.