Þegar „góði kallinn“ skyggir á raun­veru­leikann – um jafn­rétti, of­beldi og á­byrgð

Undanfarið hafa birst umræður þar sem dregin er upp mynd af samfélagi sem sé farið að refsa körlum harkalega fyrir mistök, útskúfa þeim og niðurlægja – sérstaklega þegar mál tengjast kynferðislegri hegðun eða vændiskaupum. Sú umræða er sett fram sem varnarbarátta gegn „slaufunarmenningu“ og siðferðislegri dómhörku.

En þessi mynd er ekki aðeins einfölduð – hún er varasöm. Hún hunsar þann veruleika sem jafnréttisbaráttan byggir á: vald, misrétti og reynslu þolenda ofbeldis.

Þetta snýst ekki um útskúfun – heldur ábyrgð

Það er mikilvægt að gera skýran greinarmun á samfélagslegri ábyrgð og útskúfun. Opinber störf og valdastöður byggja á trausti. Þegar mál snerta kynferðisofbeldi eða vændiskaup er ekki verið að „refsa múgnum“, heldur ræða siðferðileg mörk, ábyrgð og áhrif valds.

Jafnréttisbarátta snýst ekki um að refsa körlum. Hún snýst um að draga úr ofbeldi og misrétti sem hefur í áratugi og aldir bitnað mest á konum og jaðarsettum hópum.

Vændiskaup eru ekki einkamál tveggja jafnrétthárra aðila

Í umræðunni er gjarnan haldið fram að vændiskaup séu einkamál fullorðinna einstaklinga og að skaði sé óljós eða jafnvel enginn.

En rannsóknir og reynsla þjónustu við þolendur sýna annað. Vændi tengist mjög oft:

• fátækt og félagslegri stöðu
• fíkn
• mansali
• kynbundnu ofbeldi og misnotkun
• skipulagðri brotastarfsemi

Náttúruhamfarir, stríðátök og annað sem riðlar öryggi samfélaga eykur einnig hættu á ofbeldi, sérstaklega gegn konum og jaðarsettum hópum. Í slíkum aðstæðum veikjast verndarkerfi, valdamisvægi eykst og þögn þolenda verður oft meiri.

Þess vegna er það svo í íslenskum og norrænum lögum að sala er ekki refsiverð en kaup eru það – til að draga úr eftirspurn og vernda þá sem standa veikast.

Að tala um „engan skaða“ í þessu samhengi er að líta fram hjá kerfislægu valdamisvægi.

„Góði kallinn“ er ekki mælikvarði á sakleysi

Algengt er í slíkri umræðu að vísa til þess að gerendur séu „góðir menn“, viðkunnanlegir, hjálpsamir og traustir. En ofbeldi hefur aldrei haft ákveðið útlit eða persónuleika.

Mikilvægt er að átta sig á að það sést yfirleitt ekki utan á fólki hverjir eru gerendur ofbeldis. Gerendur byggja oft markvisst upp traust – bæði gagnvart umhverfi sínu og þolendum – og það gerir þolendum erfiðara fyrir að stíga fram.

Þess vegna er varasamt að byggja sakleysi á persónulegum kynnum eða ímynd. Ofbeldi er yfirleitt falið. Það er ekki sýnilegt. Og þögnin verndar gerendur – ekki þolendur.

Rangar sakargiftir eru sjaldgæfar – þögnin algeng

Í umræðunni er einnig oft gefið í skyn að fólk sé í auknum mæli ranglega sakað og að „trú á þolendur“ hafi gengið of langt.

Rannsóknir sýna hins vegar að rangar sakargiftir eru afar sjaldgæfar. Á sama tíma benda þær til þess að ofbeldi sé stórlega vanmetið vandamál í samfélaginu.

Þolendur stíga oft ekki fram fyrr en löngu síðar – vegna ótta, skammar, valdamisvægis og afleiðinga ofbeldisins. Nafnleynd dregur ekki sjálfkrafa úr trúverðugleika; hún er oft leið til að vernda eigið öryggi.

Að hlusta á þolendur og taka frásagnir þeirra alvarlega er grundvallarskilyrði réttláts samfélags.

Þetta er ekki dómstóll götunnar

Það er ekki hlutverk almennings að ákvarða sekt eða sakleysi einstaklinga – það er hlutverk dómstóla.

En samfélagið ber ábyrgð á því hvernig við tölum um ofbeldi, hvernig við bregðumst við frásögnum og hvaða skilaboð við sendum. Þegar kerfisbundið er dregið úr trúverðugleika þolenda, eða þegar orðræða snýst um að vernda orðspor gerenda, verður það að nýju vopni gegn jafnréttisbaráttunni.

Frelsi og ábyrgð fara saman

Einstaklingsfrelsi er grunnstoð lýðræðis. En frelsi er aldrei án ábyrgðar. Þegar hegðun – hvort sem hún tengist vændiskaupum eða öðru – viðheldur kerfum sem byggja á misrétti og ofbeldi, þá er hún ekki lengur einkamál. Þá verður hún samfélagslegt viðfangsefni.

Hvers vegna hlustum við á þolendur?

Það getur verið skiljanlegt að fólk upplifi sorg og ósanngirni þegar einstaklingar missa stöðu eða virðingu. En jafnréttisbarátta snýst ekki um orðspor þeirra sem njóta forréttinda. Hún snýst um réttindi þeirra sem hafa lengi þurft að þegja.

Þegar umræðan færist frá þolendum yfir á „góða menn“ sem lenda í afleiðingum er hætt við að kjarninn glatist: ofbeldi er raunverulegt, algengt og oft falið.

Að hlusta, trúa og taka alvarlega frásagnir þolenda er ekki árás á frelsi.

Það er forsenda réttláts samfélags.

Höfundur er teymisstýra Bjarkarhlíðar.