Ís­lenskir sál­fræðingar í aldar­fjórðung

Háskóli Íslands útskrifaði fyrsta hóp sálfræðinga til starfsleyfis fyrir 25 árum, vorið 2001. Þá voru í landinu innan við 200 starfandi sálfræðingar. Í munnlegri geymd hafa varðveist flökkusögur um að einhverjir þeirra hafi verið uggandi yfir sínum hag þegar farið yrði að mennta sálfræðinga hér heima og fjölga þannig í stéttinni. Hvort sem þessar sögur eru sannar eða ekki þá reyndust allar áhyggjur óþarfar því að nú, kvartöld seinna, eru starfsleyfi sálfræðinga fleiri en 1.000 og enginn kvartar undan verkefnaleysi.

Sálfræðin og sálfræðingar hafa sótt fram á fjölbreyttum vettvangi á undanförnum áratugum. Samhliða því hafa framboð og aðgengi að meðferð sálfræðinga batnað. Svo mjög að tala má um alger stakkaskipti. Þar nægir að benda á að á geðsviði Landspítala starfa nú yfir 100 sálfræðingar. Annað hundrað starfar í heilsugæslunni, bæði á heilsugæslustöðvum og geðheilsuteymum. Tæplega hundrað sálfræðingar eru í þjónustu sveitarfélaga í velferðarþjónustu og skólum. Stöðugildi í sjálfstæðri starfsemi sálfræðinga eru líklega ekki færri en 350. Mikilvæg endurhæfingarstarfsemi Grensásdeildar og Reykjalundar þætti í dag óhugsandi án sálfræðinga. Sálfræðingar hafa haslað sér völl í vinnuvernd og mannauðsmálum. Íþróttasálfræði er nýleg og vaxandi undirgrein sálfræðinnar. Svo mætti lengi áfram telja.

Eins og sjá má eru íslenskir sálfræðingar sterk og öflug fagstétt. Ef horft er til þeirra heilbrigðisstétta sem telja fleiri en 200 manns, þá eru sálfræðingar líka sú heilbrigðisstétt sem er í örustum vexti. Þessi hraða fjölgun sálfræðinga væri óhugsandi án öflugra háskóla og vísindastarfs. Þar búa Íslendingar vel. Sálfræði hefur verið kennd við Háskóla Íslands í einu eða öðru formi frá 1911 og til BA prófs frá 1971. Auk fjölmennrar sálfræðideildar við Heilbrigðisvísindasvið Háskóla Íslands eru í dag reknar sálfræðideildir við Háskólann á Akureyri og Háskólann í Reykjavík. Við allar deildirnar þrjár er öflugt vísindastarf og tugir íslenskra og erlendra meistara- og doktorsnema stunda nám við alla skólana.

Til að mennta klíníska sálfræðinga þarf vísindafólk sérhæft í taugavísindum, hugfræði, félagssálfræði, þroskasálfræði, heimspeki, atferlisfræði, próffræði, persónuleikasálfræði, tilraunasálfræði, rökfræði, heilsusálfræði, tölfræði, líffæra- og lífeðlisfræði, aðferðafræði og fleiri greinum ásamt auðvitað klínískri sálfræði. Að sama skapi koma þjálfaðir sálfræðingar að menntun fjölda annarra fagstétta. Við erum rík af vísindamönnum í öllum þessum hópum. Enda er aðsókn í sálfræðinám svo mikil að aðeins innan við 20% þeirra sem sækja um framhaldsnám í klínískri sálfræði ár hvert fá inngöngu.

Auk sálfræðideilda háskólanna eru sálfræðingar og vísindafólk með grunn í sálfræði að störfum við Menntavísindasvið HÍ, Íþróttafræðideild HR, Félagsvísindadeild HÍ, Læknadeild HÍ og víðar. Íslensk sálfræði og íslenskir sálfræðingar standa traustum fótum jafnt í akademíunni og úti á vinnumarkaði, opinberum sem almennum og eru virkir þátttakendur í innlendum og alþjóðlegum vísindarannsóknum.

Sálfræðingar koma saman í dag á Sálfræðiþingi á Hótel Hilton Nordica. 45 erindi frá vísindafólki og starfandi sálfræðingum verða flutt í 12 málstofum. Heiðursgestur þingsins, dr. Paul Gilbert prófessor við háskólann í Derby á Englandi og upphafsmaður samkenndarmiðaðrar meðferðar, ávarpar þingið en áður bauð Sálfræðingafélag Íslands almenningi að hlíða á opinn fyrirlestur hans s.l. miðvikudagskvöld. Á fimmta hundrað sálfræðinga og annarra gesta sækja þingið sem er hið stærsta til þessa, hvort sem talin eru erindi eða gestir.

Við sálfræðingar finnum að það er eftirspurn eftir kröftum okkar. Sú eftirspurn kemur meðal annars fram í því að stjórnvöld leita nú oftar til sálfræðinga við stefnumótun í heilbrigðis- og velferðarmálum en áður. Þar hefur núverandi ríkisstjórn m.a. sagst ætla að stórbæta aðgengi almennings að sálfræðimeðferð með því að efla niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu strax á þessu kjörtímabili. Engin landsýn er þó enn í þeim efnum en upphæðin sem Sjúkratryggingar Íslands verja til niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu á ári er 350 milljónir. Það samsvarar ársveltu einnar stórrar sálfræðistofu. Til samanburðar keypti VIRK starfsendurhæfingarsjóður þjónustu sjálfstætt starfandi sálfræðinga fyrir um 500 milljónir árið 2024. Sjúkrasjóðir stéttarfélaga eru þriðji stórkaupandi sálfræðiþjónustu sé litið á þá sem eina heild. Áætlanir benda til þess að sjúkrasjóðir greiði árlega yfir 500 milljónir vegna sálfræðiþjónustu. Þessar upphæðir fara hækkandi ár frá ári og staðfesta þannig vaxandi þörf almennings fyrir sálfræðiþjónustu.

Hér verða Sjúkratryggingar Íslands, fyrir hönd Ríkisins, að gera miklu, miklu betur. Það er enginn bragur að því að af þessum þremur stórkaupendum sálfræðiþjónustu, Sjúkratryggingum, VIRK og sjúkrasjóðum launþega reki Sjúkratryggingar lestina með langlægsta framlagið. Til að bíta hausinn af skömminni eru Sjúkratryggingar erfiðari í samstarfi en VIRK eða sjúkrasjóðirnir.

Markmið ríkisstjórnarinnar um bætt aðgengi að sálfræðiþjónustu eru metnaðarfull. Því fagna allir sálfræðingar. Ljóst er að þau markmið munu ekki nást án aðkomu og virkrar þátttöku sjálfstætt starfandi sálfræðinga og fyrirtækja þeirra. Þekkingin og þjónustan eru þegar til staðar en án raunverulegrar og almennrar kostnaðarþátttöku Sjúkratrygginga er ljóst að efnahagur og réttindi í sjúkrasjóðum munu áfram ráða mestu um aðgengi fólks að sálfræðiþjónustu. Sálfræðingar eru reiðubúnir til samninga, pólitískur vilji og þor er það eina sem vantar. Við vitum öll að það kostar peninga að veita góða sálfræðiþjónustu en það er líka vitað að sálfræðiþjónusta er hagkvæm og ábatasöm því að samfélagslegur kostnaður af þjónustuleysi er miklu, miklu, hærri en af því að veita þjónustuna. Göngum nú í þetta.

Höfundur er formaður Sálfræðingafélags Íslands.