Að byggja brú til þeirra sem bíða

Það myndast alltaf örlítið hik þegar kennari segir: „Nú ætlum við að vinna saman í hópum.“ Flest börn snúa sér strax að einhverjum. Stólar færast til, blöð ganga á milli handa og samtöl byrja næstum ósjálfrátt. En svo eru alltaf nokkur börn sem líta fyrst í kringum sig áður en þau hreyfa sig, yfirleitt er það ekki vegna þess að þau vilji ekki taka þátt heldur vegna þess að þátttaka er ekki sjálfsögð tilfinning fyrir öllum. Sum börn ganga inn í skólastofuna með þá vissu að þau eigi þar heima. Önnur eyða stórum hluta orkunnar sinnar í að reyna að finna út hvort það sé yfirhöfuð pláss fyrir þau innan hópsins.

Við tölum oft um nám eins og það sé fyrst og fremst eitthvað sem gerist inni í höfðinu á einstaklingi. Eins og menntun snúist um að koma upplýsingum frá einum stað til annars, mæla síðan útkomuna og raða börnum eftir því hversu vel þau ná að laga sig að kerfinu. En reynslan úr skólastofunni segir manni aftur og aftur að nám verður sjaldnast til í tómarúmi. Það verður til í tengslum, samtölum og viðurkenningu. Í þeirri einföldu en djúpstæðu tilfinningu að einstaklingur skipti máli innan hópsins sem maður tilheyrir.

Kannski er það einmitt þess vegna sem sum börn byrja smám saman að fjarlægjast námið þó þau skorti hvorki greind né hæfileika. Barn sem áður rétti upp hönd fer að horfa niður í borðið. Nemandi sem hafði skoðanir hættir að segja þær upphátt. Við höfum nefnilega byggt skólaumhverfi sem er mun félagslegra en við kærum okkur oft um að viðurkenna. Þar eru ekki bara kenndar staðreyndir heldur líka ákveðnar hugmyndir um það hvernig maður á að vera. Hvernig maður á að tala. Hversu hratt maður á að vinna. Hvernig maður sýnir áhuga. Hvaða hegðun fær hrós og hvaða hegðun fær athugasemdir. Smám saman verður þetta að ósýnilegum ramma sem flest börn læra að lesa mjög snemma.

Og þau börn sem falla ekki auðveldlega inn í taktinn fara oft að líta á sig sem vandamál, í stað þess að skilja sig sem einstaklinga með sína eigin leið inn í heiminn.

Kannski er það þess vegna sem orð skipta svona miklu máli í skólum. Ekki bara orðin sem við kennum heldur líka orðin sem við notum um börnin sjálf. „Sterkur nemandi.“ „Óvirkur.“ „Erfiður.“ „Latur.“ „Ekki mikið fyrir bóknám.“ Þetta eru ekki saklausar lýsingar. Með tímanum verða þær að speglum sem móta sjálfsmynd barna.

Ég hugsa oft um einn nemanda sem ég kenndi fyrir nokkrum árum þegar ég velti þessu fyrir mér. Ef ég á að vera alveg hreinskilinn þá upplifði ég hann fyrst sem óvirkan. Kannski jafnvel erfiðan. Hann virtist aldrei alveg ná að halda athygli og mér fannst eins og ég þyrfti stöðugt að toga hann aftur inn í verkefnin. Fyrstu viðbrögðin mín byggðust því að mestu á aga. Ég fylgdi honum mjög fast eftir, hélt honum við efnið og gerði miklar kröfur um að hann fylgdi fyrirmælum. Á þeim tíma hélt ég í einlægni að það væri nákvæmlega það sem hann þyrfti.

En eftir því sem tíminn leið fór eitthvað að trufla mig í eigin túlkun á honum.

Ég tók eftir því að þegar ég talaði við hann eða gaf honum fyrirmæli virtist hann oft missa þau jafnóðum. Stundum bað ég hann að endurtaka það sem ég hafði sagt rétt í þessu og hann gat það ekki. Fyrst túlkaði ég það sem áhugaleysi eða skort á einbeitingu. En svo fór ég að fylgjast betur með honum. Hann horfði oft beint á mig eins og hann væri að reyna af öllum mætti að fylgja með og samt var eins og eitthvað næði ekki alveg í gegn. Eins og hann væri stöðugt að reyna að tengjast aðstæðunum en missti þær frá sér áður en hann næði taki á þeim.

Og smám saman fór ég að átta mig á því að ég hafði líklega verið að lesa hegðun hans út frá röngum forsendum.

Kannski var þetta ekki leti. Kannski ekki skortur á vilja. Kannski hafði hann einfaldlega lifað svo lengi í því að vera leiðréttur, skammaður og dreginn til ábyrgðar að hann var farinn að loka á áður en hlutirnir náðu til hans. Eftir smá tíma hættir barn ekki bara að taka þátt. Það hættir að leggja sig fram um að verða fyrir vonbrigðum.

Síðan þá hef ég oft hugsað til hans. Hann kenndi mér nefnilega mikilvæga lexíu um það hversu auðvelt það er að rugla saman hegðun og ástæðum hennar. Og satt að segja held ég að hann hafi kennt mér jafn mikið um menntun og nokkur bók eða námskeið sem ég hef setið.

Því maður nær ekki til allra barna með hörkunni einni saman. En maður nær þeim heldur ekki bara með kærleika sem setur engin mörk. Börn þurfa hvort tveggja. Þau þurfa að finna að einhver trúi því að þau geti meira, en líka að þau séu ekki minna virði þegar þau ná því ekki strax.

Kannski liggur lykillinn einmitt þar. Ekki í því að velja á milli aga og kærleika heldur í því að sameina hvort tveggja. Að gera kröfur án þess að taka frá börnum virðinguna. Að sýna hlýju án þess að gefast upp á væntingum. Því stærsti misskilningurinn í umræðunni um menntun gæti verið sá að við höfum alltof lengi litið á námsvanda sem eitthvað sem býr eingöngu inni í barninu sjálfu. En stundum er vandinn ekki skortur á getu heldur skortur á tengingu. Ekki skortur á upplýsingum heldur skortur á tilfinningu fyrir því að eiga heima þar sem námið fer fram.

Og þess vegna verða sterkustu augnablikin í skólastarfi svo sjaldan þau sem mælast best á blaði. Þau verða þegar barn sem hefur lengi þagað byrjar aftur að tala. Þegar nemandi sem hafði dregið sig út úr hópnum upplifir allt í einu að einhver hlusti af alvöru. Þegar barn hættir að verja sig gegn skólanum og byrjar aftur að treysta því að þar sé pláss fyrir það.

Því áður en nám verður að árangri verður það næstum alltaf fyrst að tengslum.

Kannski er stærsta spurningin í menntun því ekki hversu mikið börn læra heldur hvort þau upplifi að þau eigi yfirhöfuð heima í heimi lærdómsins. Því barn sem upplifir sig utanveltu í skóla er sjaldan bara að fjarlægjast námið. Oft er það hægt og hljótt að fjarlægjast samfélagið sjálft.

Höfundur er mannvinur og kennari