Virðis­auka­skattur er frá­bært fyrir­bæri!

Nú tek ég sénsinn á að einhverjir lesi bara fyrirsögnina og geti sér til um restina.

Virðisaukaskattur er í grunninn eitt snjallasta tæki ríkisins til að fjármagna samfélagið. Hann mælir neyslu, dreifist breitt og gefur góða mynd af því hvar virði verður til í hagkerfinu. En eins og með flest góð tæki skiptir öllu máli hvernig það er notað.

Undanfarin ár hefur virðisaukaskattur í ferðaþjónustu verið endalaust þrætuepli, sérstaklega þegar kemur að því hvort þjónustan eigi að falla undir 11% eða 24%. Rökin fyrir lægra þrepinu eru vel þekkt: ferðaþjónusta er útflutningsgrein, drifin áfram af erlendum gestum sem koma með gjaldeyri inn í landið. Í flestum útflutningsgreinum er virðisaukaskattur ekki lagður á, eða hann er endurgreiddur. Þar að auki eru helstu samkeppnislönd Íslands með svipað eða lægra skattþrep.

En umræðan má ekki festast þar.

Kjarni málsins snýst ekki um prósentur heldur um verðmætasköpun.

Ferðaþjónusta er ekki hefðbundin atvinnugrein. Hún er samspil ólíkra aðila, flutninga, gistingar, afþreyingar, menningar, veitinga og fjölda stoðgreina sem saman skapa upplifun fyrir ferðamanninn. Í þessu samspili verður til virðisauki sem dreifist um allt samfélagið.  

Þegar ferðamaður kaupir aðgang að baðlóni er hann ekki bara að kaupa einn miða. Hann er að taka þátt í heilli virðiskeðju: flug, gisting, veitingar, samgöngur og aðra þjónustu. Áhrifin eru margföld. Þess vegna skiptir miklu meira máli hversu mikið er keypt en hvaða prósenta er lögð á hverja einingu.

Hér kemur samkeppnishæfnin inn

Ísland er nú þegar dýr áfangastaður. Það er ekki skoðun heldur staðreynd sem endurspeglast í alþjóðlegum samanburði og upplifun gesta. Á sama tíma hefur vöxtur ferðamanna staðið í stað frá 2017. Við erum ekki lengur í veldisvexti heldur í harðri alþjóðlegri samkeppni um athygli og veski ferðamannsins. Í slíkri stöðu skiptir verð miklu máli.

Ef lykilafþreying eins og baðlón færist úr 11% í 24% virðisaukaskatt hækkar verðið beint til neytandans. Það hefur áhrif á kaupákvarðanir. Ekki endilega þannig að ferðamaðurinn hætti við að koma til Íslands heldur þannig að hann eyðir minna, velur færri upplifanir eða styttir dvölina.

Þar með minnkar heildarvirðisaukinn og það er kjarninn.

Ferðaþjónustan hefur á síðustu árum orðið ein mikilvægasta stoð íslensks efnahagslífs. Hún hefur skapað störf, byggt upp innviði og styrkt samfélög um land allt. Hún er ekki bara tekjulind fyrir ríkissjóð, hún er drifkraftur framþróunar og lífsgæða fyrir íbúa landsins.

Þegar slík grein stendur frammi fyrir aukinni alþjóðlegri samkeppni þarf að spyrja stærri spurninga en einfaldlega hvernig hámarka megi skatttekjur til skamms tíma.

Hagfræðin er í raun einföld: lægra skattþrep á verðmæta þjónustu getur aukið eftirspurn, aukið heildartekjur og þar með skilað meiri skatttekjum til lengri tíma. Hærra skattþrep getur haft öfug áhrif.

Það sem gerir umræðuna flóknari er að ferðaþjónusta snertir svo marga. Hún tengir saman fyrirtæki, sveitarfélög, ríki, fjármálakerfi, menntastofnanir og samfélagið í heild. Hún er klasi, vistkerfi, þar sem heildin er sterkari en hver eining fyrir sig.  

Þegar ákvarðanir eru teknar um skattlagningu eins hluta klasans hafa þær áhrif langt út fyrir þann hluta.

Horfum á stóru myndina

Við stöndum á tímamótum þar sem ferðaþjónustan er komin í mun harðara samkeppnisumhverfi en áður og okkur verður að bera gæfa til að hugsa til lengri tíma. Sjálfbær uppbygging og þróun krefst hugrekkis í núinu en skilar okkur verðmætum til framtíðar. Þar skiptir máli að skapa greininni hagfelld skilyrði til að ná að auka samkeppnishæfni og arðsemi.

Það er ekkert sem segir að 11% sé „rétt“ prósenta til eilífðar. En það er heldur ekkert sem segir að hækkun sé sjálfkrafa skynsamleg.

Spurningin sem við eigum að spyrja er einföld:

Viljum við hámarka skatt á hvern seldan miða,

eða hámarka verðmæti sem verða til í hagkerfinu?

Virðisaukaskattur er frábært fyrirbæri.

En aðeins ef við notum hann með skynsemi.

Höfundur er framkvæmdastjóri Íslenska ferðaklasans.