Verðgæzlu­stjóri ríkisins gengur aftur

Verðbólgan reynist nú erfitt viðfangsefni eins og oft áður í hagsögu okkar Íslendinga. Hún hefur farið hækkandi undanfarna mánuði og horfur eru ekki bjartar. Ríkisstjórnin hefur brugðist við með því að lækka tímabundið virðisaukaskatt á eldsneyti úr 24% í 11%. Í þeim breytingum felst þó ekki aðeins skattalækkun, heldur einnig heimild ráðherra til að kveða á um hámarksverð eða hámarksálagningu á eldsneyti. Stjórnvöld munu því geta stýrt verði á vöru sem seld er á samkeppnismarkaði.

Þetta er nýjasta dæmið um viðhorf sem stjórnvöld hafa gefið til kynna með aðgerðum sínum undanfarið: að háa verðbólgu megi fyrst og fremst rekja til hærri álagningar kaupmanna. Þegar verðbólga hækkaði í upphafi árs vegna hækkunar ríkisstjórnarinnar sjálfrar á vörugjöldum á bifreiðar kusu forsætis- og fjármálaráðherra að varpa ábyrgðinni yfir á olíufélögin. Þeim var sagt að „passa sig“ í álagningu, þrátt fyrir að verðlækkun á eldsneyti við upptöku kílómetragjalds hefði rímað við áætlanir fjármálaráðuneytisins.

Þetta er varhugaverð þróun. Árangur í baráttu við verðbólgu byggir á samstilltu átaki stjórnvalda, fyrirtækja og launafólks. Stjórnvöld sem stilla kaupmönnum upp sem andstæðingum almennings grafa undan þessu trausti og ala á andúð án haldbærs rökstuðnings. Um leið beina þau athygli frá raunverulegum orsökum hárrar verðbólgu, þar á meðal ákvörðunum stjórnvalda sjálfra.

Eftirlitsaðilar eiga að lækka verðbólgu

Í mars veitti atvinnuvegaráðherra Samkeppniseftirlitinu viðbótarframlag upp á 30 milljónir króna. Tilgangurinn var aukið eftirlit með samkeppni á dagvörumarkaði og framlagið kynnt sem liður í baráttunni við verðbólgu. Í tilkynningu ráðuneytisins var sérstaklega bent á að dagvöruverð hér á landi væri með því hæsta sem þekkist í Evrópu. Ekki var minnst á að laun hér séu einnig með því hæsta sem gerist, né heldur að flutningskostnaður til Íslands sé hærri en víðast hvar annars staðar.

Nýjasta dæmið er loks fyrrnefnd tímabundin lækkun á virðisaukaskatti á eldsneyti. Henni fylgja heimildir Samkeppniseftirlitsins til að leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem „gerast brotleg gegn skyldu til að tryggja að hin tímabundna lækkun virðisaukaskatts skili sér að fullu í endanlegu útsöluverði eldsneytis.“ Jafnframt fylgir henni sérstakt 15 m.kr. framlag til Verðlagseftirlits ASÍ.

Af þessu má ráða að stjórnvöld telji að aukið eftirlit með verðlagningu fyrirtækja geti dregið úr verðbólgu. Stjórnvöld beina hér eftirlitsstofnun með víðtækar refsiheimildir sérstaklega að fyrirtækjum í einni atvinnugrein. Og þá veita þau einkaaðila opinbert fé til að fylgjast með öðrum einkaaðilum. Hér eru skilaboð stórnvalda þau sömu og áður: verðbólgan er kaupmönnum að kenna.

Aftur til fortíðar

Þessi tortryggni í garð kaupmanna og viðleitni til að takmarka frelsi þeirra til að verðleggja vörur kallast á við fyrri tíma, þegar íslenska hagkerfið var í viðjum opinbers verðlagseftirlits. Um miðja síðustu öld starfaði opinber verðgæzlustjóri hér á landi. Hans hlutverk var að hafa eftirlit með því að verðlagsákvæðum fjárhagsráðs væri hlýtt, en fjárhagsráð ákvarðaði hámarksverð á hvers konar vörur og verðmæti sem máli skipti um verðlag í landinu.

Opinber verðstýring var með tíð og tíma aflögð, ekki bara á Íslandi heldur einnig í flestöllum ríkjum Austur-Evrópu. Ástæðan er að hún skaðar hagsmuni neytenda. Ákvarðanir stjórnvalda um hámarksverð geta leitt til skorts, ef verð er sett undir markaðsverði og fyrirtæki sjá ekki lengur hag sinn í að bjóða upp á vörurnar. Á tímum verðgæzlustjórans var einmitt gripið til víðtækra skammtana á nauðsynjavörum á borð við matvæli og fatnað.

Slík inngrip geta einnig leitt til lakari þjónustu og minni samkeppni þegar fyrirtæki þurfa að fækka útsölustöðum eða leggja upp laupana ef hámarksverð gerir þeim ókleift að standa undir kostnaði. Verðstýring drepur einnig niður kraft frumkvöðla sem vilja skapa eitthvað nýtt eða bæta það sem fyrir er með því að leggja hömlur á athafnir fólks. Í stað þess að grípa til mislukkaðs verkfæris ættu stjórnvöld að líta í eigin barm og styðja við lækkun verðbólgu með tiltekt í ríkisrekstrinum.

Lækkum verðbólgu til skamms og langs tíma

Stjórnvöld hafa öll verkfæri sem þau þurfa til að ná niður verðbólgu í landinu. Til skamms tíma geta þau dregið til baka þá hækkun vörugjalda á bifreiðar sem innleidd var um áramótin. Hækkunin hafði veruleg áhrif á vísitölu neysluverðs til hækkunar – áhrif sem verða inni í verðbólgutölum til ársloka.

Til lengri tíma ættu stjórnvöld að breyta fyrirkomulagi kjarasamninga hérlendis, færa það nær því sem gerist í nágrannalöndum okkar og taka fyrir launahækkanir opinberra starfsmanna umfram almennan vinnumarkað. Undanfarið ár hafa laun opinberra starfsmanna hækkað um 9,3% samanborið við 6,1% hækkun á almenna markaðnum. Raunar nemur launahækkun fjölmennra hópa opinberra starfsmanna allt að 17% á undanförnum mánuðum.

Sterkari lagaumgjörð kjarasamninga myndi stöðva það höfrungahlaup sem jafnan fer af stað á vinnumarkaðnum og koma í veg fyrir verðbólgu eins og þá sem við búum við í dag. Þannig mætti koma í veg fyrir að gamlir draugar á borð við verðgæzlustjóra ríkisins væru vaktir upp — draugar sem eru best geymdir í fortíðinni.

Höfundur er  framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs.