Hundrað milljarða loforð Dags

Diljá Mist Einarsdóttir skrifar 22. maí 2026 08:34

Dagur B. Eggertsson er kannski hættur að lofa borgarbúum leikskólaplássum fyrir 12 mánaða börn. Hann hefur nú fundið innistæðulausum loforðum sínum farveg á vettvangi Alþingis. Hann lofar því núna, bæði í ræðu og riti, að gangi Ísland í Evrópusambandið muni vextir á heimili landsins lækka um 100 milljarða á ári.

Vegna þessa nýja loforðs Dags, er ástæða til að halda nokkrum staðreyndum til haga:

1. Stöðugleiki, lægri vextir og lægri verðbólga í ákveðinn tíma eru skilyrði sem ESB setur fyrir upptöku evru. Það er því ekki afleiðing heldur forsenda þess að við komumst í myntsamstarfið. Ef aðild að ESB og upptaka evru lækkar vexti, af hverju er lækkun vaxta þá inngönguskilyrði?

2. Stöðugleiki í efnahagsmálum er því íslenskt hagstjórnarmál sem aðild að ESB leysir ekki sjálfkrafa. Þannig kemur t.d. fram í skýrslu Hagfræðistofnunar til utanríkismálanefndar að á [stöðugleika]tímabilum muni litlu á vöxtum hér á landi og á evrusvæðinu.

3. Mjög lágir vextir t.d. á evrusvæðinu eru ekki aðeins vísbending um heilbrigt hagkerfi heldur jafnvel stöðnun og mikil vandræði. Í Bandaríkjunum eru t.a.m. viðmiðunarvextir lána sem samsvara stýrivöxtum Seðlabankans 3,63%. Grunnvextirnir sem viðskiptabankar rukka bestu stórviðskiptavini sína um (U.S. Prime Rate) eru 6,75%.

4. Vaxtaprósenta í ESB-ríkjum er eins misjöfn og löndin sem sambandið mynda. Ekki er hægt að setja samamsemmerki milli vaxta, og annarra lánskjara, og aðildar eða myntar. Las Dagur annars ekki skrif dr. Jóns Helga Egilssonar á sinni eigin fésbók? „Vaxtamunur eru ekki rök fyrir því að skipta eigi um gjaldmiðil,“ Jón Helgi benti á að stýrivextir seðlabanka ESB væru 2,15% en 0% í Sviss. Með rökum Dags ætti ESB væntanlega að taka upp svissneska frankann!

5. Áföll verða í ESB-ríkjum eins og á Íslandi, bæði innri (t.d. eldgos) og ytri (t.d. hækkun olíuverðs). Á Íslandi höfum við mætt áföllum með verðbólgu og veikingu krónunnar. Í ESB hafa ríki ekki sjálfstæða peningastefnu og því er áföllum mætt m.a. með auknu atvinnuleysi. Atvinnuleysi er því mun hærra í ESB en á Íslandi. Lágir húsnæðisvextir gagnast þeim lítið sem eru án launa. Og ástandið í húsnæðismálum ungs fólks þar er víti sem ber að forðast.

6. Eins og fram kemur í sömu skýrslu Hagfræðistofnunar mun húsnæðisverð hækka ef vextir lækka á húsnæðislánum líkt og við reyndum þegar vextir voru lækkaðir í covid-faraldrinum. Þetta skiptir máli vegna þess að vextir eru ekki eini kostnaðarliðurinn í húsnæðisútgjöldum. Þegar heildarhúsnæðiskostnaður sem hlutfall af ráðstöfunartekjum er borinn saman milli Íslands og ESB-ríkja kemur fram hjá Hagfræðistofnun að kostnaðurinn er hærri í fjölmörgum ESB-ríkjum, þ.m.t. í öllum norrænu ESB-ríkjunum. Ísland er þar nálægt meðaltali.

7. Hagfræðistofnun bendir á að munur á vaxtastigi geti skýrst af dýru íslensku fjármálakerfi; háum séríslenskum sköttum á fjármálastofnanir og miklum eiginfjárkröfum.

Það er staðreynd að verðbólga og þar með háir húsnæðisvextir hafa verið þrálátari hér en í ýmsum löndum sem við berum okkur saman við. Eins og seðlabankastjóri hefur bent á hefur meginorsök hárrar verðbólgu undanfarin ár verið staðan á húsnæðismarkaði. Húsnæðisliðurinn hefur enda verið einn helsti drifkraftur verðbólgu í langflestum mælingum undanfarinn áratug. Þar bera ríkisstjórnarflokkarnir, Samfylking og Viðreisn, auðvitað höfuðábyrgð. Sveltistefna þeirra í lóðamálum, ofuráhersla á þéttingu og óhófleg gjaldtaka á uppbyggingu hefur skert húsnæðisframboð með þessum afleiðingum. Nú horfum við hins vegar fram á bjartari tíma í Reykjavík.