Kosningaþynnkan: Gervi­greind er svarið við hækkandi á­lögum

Kliðurinn hefur hjaðnað, blöðrurnar eru sprungnar og kosningabæklingarnir komnir í endurvinnsluna. Sveitarstjórnarkosningunum er lokið og um allt land sitja nú nýir og gamlir meirihlutar sveittir við fundarborðin í algjörri kosningaþynnku. Verkefnið er alls staðar það sama: Hvernig eigum við að fjármagna öll þessi glæsilegu kosningaloforð þegar kassinn er tómur, innviðaskuldir hrannast upp og reksturinn er þungur?

Hefðbundna lausnin í íslenskum stjórnmálum er sársaukafull og kunnugleg: Við hækkum álögur og gjöld, skerum niður í þjónustu eða frestum framkvæmdum. En núna, í maí 2026, stöndum við á sögulegum tímamótum. Við höfum nefnilega fengið þriðja valkostinn upp í hendurnar, valkost sem getur lækkað stjórnsýslukostnað um tugi prósenta án þess að skerða þjónustu. Sá valkostur er að ráða gervigreindina í vinnu.

Tæknin sem breytir öllu: Frá spjalli til framkvæmda

Á nákvæmlega sama tíma og íslenskir stjórnmálamenn voru að lofa nýjum leikskólum og malbiki, voru stærstu tæknirisar heims, Google, OpenAI og Microsoft, að halda sínar árlegu vorráðstefnur í Kísildalnum. Skilaboð þeirra voru skýr: Tíminn þar sem gervigreind var bara sniðugt spjallmenni til að aðstoða við tölvupósta er liðinn. Stóra stökkið núna eru svokallaðir sjálfstýrðir gervigreindarþjónar (Agentar).

Þetta eru stafrænir starfsmenn sem svara ekki bara spurningum, heldur fá umboð til að afgreiða mál af sjálfsdáðum frá A til Ö. Þeir lesa skjöl, sækja gögn í kerfi, taka ákvarðanir út frá fyrir fram ákveðnum reglum og afgreiða viðskiptavininn (eða íbúann í þessu tilfelli). Fyrir sveitarfélögin er þetta gjöf sem getur bjargað fjárhagnum.

Veitingastaðurinn sem fyrirmynd stjórnsýslunnar

Til að skilja þessa umbreytingu er best að horfa á það sem er þegar búið að gerast í veitingahúsa- og smásölugeiranum. Hugsið um síðustu ferð ykkar á nútímalegan hamborgarastað. Fyrir örfáum árum tók starfsmaður við pöntuninni, sló hana inn í kassa, tók við greiðslu og kallaði hana inn í eldhús. Í dag er þetta ferli orðið algjörlega sjálfvirkt á snertiskjám. Þjónarnir og afgreiðslufólkið eru ekki horfin, en hlutverk þeirra hefur breyst úr því að vera mannleg millistykki fyrir gagnavinnslu yfir í gæðastjórnun og umönnun þeirra sem raunverulega þurfa aðstoð.

Framlínuþjónusta sveitarfélaga hlýtur að fara sömu leið. Af hverju þurfum við tugi starfsmanna á bæjarskrifstofum til að handstýra umsóknum um leikskólapláss, færa gögn á milli dálka og senda hefðbundin svarbréf? Tökum eitt stærsta flöskuháls-verkefni sveitarfélaga: Byggingarleyfin. Í dag getur tekið marga mánuði að fá einfalt leyfi, en gervigreindarþjónn á skipulagssviði gæti tekið við umsókninni um miðja nótt, borið hnit saman við deiliskipulag, yfirfarið kröfur á sekúndum og gefið út leyfið sjálfkrafa morguninn eftir ef allt er rétt. Gervigreindin hefði sömuleiðis líklega komið í veg fyrir annað „Grænt gímald“ inni í miðri íbúðabyggð, einfaldlega vegna þess að hún les hvern einasta staf í reglugerðinni og ber teikningar saman við stefnuskjöl án þess að missa einbeitingu. Við erum að tala um að breyta margra mánaða bið í sólarhrings afgreiðslu, fyrir brot af kostnaðinum.

Mikið meira en bara skriffinnska

Og þetta snýst ekki bara um skjöl á skrifstofunni; þetta nær út á göturnar okkar. Íbúi sem vill fjölga eða fækka ruslatunnum við húsið sitt á ekki að þurfa að bíða eftir að manneskja opni tölvupóst; gervigreindin grípur erindið, uppfærir sorphirðukerfið og pantar breytinguna beint hjá verktaka. Gervigreindin getur séð um útgáfu á lóðaleigusamningum og sjálfvirka birtingu á deiliskipulagi.

Við getum látið gervigreindina stýra og besta snjómokstur og götuþrif í rauntíma út frá veðurspám og umferðarþunga. Við getum sett upp sjónræna gervigreind á endurvinnslustöðvum þar sem snjallar myndavélar greina ruslið áður en því er kastað og ráðleggja fólki kurteislega í hvaða gám það á að fara. Jafnvel flókin og þunglamaleg samskipti á höfnum landsins við erlend skemmtiferðaskip gætu orðið að miklu leyti sjálfvirk, þar sem kerfið sér um hafnargjöld, tollaskjöl og tímapantanir. Listinn er endalaus.

Lausnin við námsgagnaskortinum og skýrslugerðinni

Tökum líka skrefið inn í hjarta samfélagsins: Skólana og velferðarkerfið. Við heyrum sífellt kvartanir yfir skorti á fjölbreyttum, íslenskum námsgögnum. Að skrifa, prenta og gefa út hefðbundnar kennslubækur tekur mörg ár og kostar hundruð milljóna. Gervigreindin gæti umbylt þessu á einni nóttu. Ímyndið ykkur kerfi þar sem kennari getur beðið gervigreindarþjón um að útbúa sérsniðinn lestrarkafla á lýtalausri íslensku um nákvæmlega það áhugamál sem kveikir í nemandanum, hvort sem það er fótbolti eða tölvuleikir, og stillt erfiðleikastigið nákvæmlega að getu barnsins. Þetta mun eflaust stuða suma í menntakerfinu, en á meðan við rífumst um útgáfustyrki eru börnin okkar að dragast aftur úr.

Sama gildir um félagsráðgjafa og starfsfólk barnaverndar sem er að kikna undan álagi. Stærsti hluti af þeirra vinnudegi fer í að skrifa flóknar skýrslur og fundargerðir. Með því að láta örugga, innlenda gervigreind taka saman þessar skýrslur, drögum við beint úr kulnun starfsfólks og gefum því hundruð klukkustunda til baka; tíma sem það getur notað í raunveruleg samtöl við börn og fjölskyldur í vanda.

Látum gervigreindina finna peningana

Fyrir nýja meirihluta sem klóra sér í hausnum yfir fjármögnun er svo eitt tromp í viðbót. Við getum tekið alla fjárhagsáætlun sveitarfélagsins, matað hana inn í öflug gervigreindarlíkön og gefið henni forsendur og pólitíska forgangsröðun. Gervigreindin getur krosskeyrt gögnin, fundið falið óhagræði, stungið upp á sparnaði og bókstaflega fundið peningana sem þarf til að innleiða gervigreindina sjálfa. Tæknin getur greitt fyrir sig á fyrsta degi.

Færum peningana í velferðina

Gervigreindin mun ekki taka yfir allt. Vélmenni getur ekki skipt um bleyju á leikskóla, það getur ekki haldið í höndina á öldruðum einstaklingi á dvalarheimili og það getur ekki mætt í útkall hjá barnavernd. En það er nákvæmlega þar sem kjarni málsins liggur!

Sveitarfélögin verða að stíga fram núna, hætta að hræðast tæknina og innleiða gervigreindarþjóna af fullum þunga í alla bakvinnslu, skjalavinnslu og stjórnsýslu. Hver einasta milljón sem við spörum í yfirbyggingu í ráðhúsum landsins, er milljón sem við getum fært beint í velferðar- og skólakerfið þar sem manneskjan er algjörlega ómissandi. Við eigum ekki að borga fólki fyrir að vera vélmenni við tölvuskjái þegar raunverulegu vélmennin geta gert það betur og hraðar.

Kosningaþynnkan er oft erfið, en hún krefst skýrrar hugsunar. Kæru nýkjörnu sveitarstjórnar- og borgarfulltrúar: Við stöndum á þröskuldi stærstu framleiðnibyltingar sögunnar. Tækifærið til að gjörbreyta rekstrinum er í höndum ykkar. Takið skrefið fram á við, ráðið vélarnar í stjórnsýsluna og leyfið fólkinu að sinna samfélaginu. Allt annað er ávísun á áframhaldandi höfuðverk og endalausar skattahækkanir.

Höfundur er ráðgjafi í nýsköpun og gervigreind.