Frá full­veldi til Brussel

„Írland býr sig undir að fara í stríð – og við getum ekki einu sinni stöðvað það.“ Þannig hljóðar fyrirsögn greinar eftir írska fræðimanninn og dálkahöfundinn Patrick Murphy sem birtist í Irish News 6. júní síðastliðinn.

Murphy er ekki að halda því fram að einhver ein ákvörðun hafi svipt Írland hlutleysi sínu. Hann lýsir hins vegar ferli þar sem röð ákvarðana, nýrra samstarfsverkefna og stofnanalegrar þróunar hefur smám saman fært Evrópusambandið inn á svið sem áður voru talin til kjarnaverkefna fullvalda ríkja. Hlutleysi Írlands verður þannig ekki aðeins umræða um öryggismál heldur einnig dæmi um hvernig stofnanir geta þróast langt umfram upphaflegt hlutverk sitt.

Hvaða Evrópusamband er verið að ræða?

Þegar ríki ganga í alþjóðlegt samstarf taka þau ákvörðun út frá þeim aðstæðum sem blasa við á hverjum tíma. Enginn getur vitað með vissu hvernig stofnun muni þróast á næstu áratugum. Spurningin er hins vegar hvort nægileg athygli sé gefin að því að stofnanir þróast yfirleitt ekki í tómarúmi. Þær bregðast við nýjum aðstæðum, takast á við ný verkefni og túlka hlutverk sitt í ljósi breyttra aðstæðna. Þessi hugsun á erindi í umræðu um Evrópusambandið.

Murphy tengir þessa þróun sérstaklega við stöðu Írlands sem hlutlauss ríkis. Að hans mati hefur þróun Evrópusambandsins á sviði utanríkis-, öryggis- og varnarmála leitt til þess að Írar standa frammi fyrir allt annarri stöðu en þegar landið gekk í Evrópubandalagið (European Communities) árið 1973. Það sem áður var fyrst og fremst efnahagslegt samstarf hefur smám saman þróast inn á svið sem snerta öryggis- og varnarmál og þar með einnig þá stefnu hlutleysis sem Írland hefur lengi lagt áherslu á.

Þarna liggur jafnframt ástæða þess að greinin á erindi út fyrir Írland. Þótt staða Íslands og Írlands sé um margt ólík vekur grein Murphy upp spurningar sem eiga erindi við alla umræðu um alþjóðlegt samstarf og fullveldi ríkja. Hvað gerist þegar stofnun sem ríki ganga í tekur að sinna verkefnum sem ekki voru til umræðu þegar ákvörðun um aðild var tekin? Og hvernig bregðast ríki við þegar sú þróun nær inn á svið sem áður voru talin til kjarnaverkefna þeirra sjálfra?

Hvar er þróun Evrópusambandsins mótuð?

Murphy lýsir þeirri skoðun að þróunin hafi á ýmsum sviðum leitt Evrópusambandið lengra en margir gerðu sér grein fyrir þegar fyrri ákvarðanir voru teknar. Hvort sú greining er rétt eða röng er efni annarrar umræðu. Áhugaverðari er spurningin sem hún vekur: Hvernig þróast stofnanir á borð við Evrópusambandið og hver mótar þá þróun?

Þegar rætt er um þróun Evrópusambandsins beinist athyglin oft að nýjum sáttmálum, lagasetningu og pólitískum ákvörðunum. Minni athygli fær hins vegar sú staðreynd að dómaframkvæmd gegnir einnig lykilhlutverki í mótun sambandsins. Evrópudómstóllinn hefur í gegnum árin túlkað sáttmála sambandsins og mótað meginreglur sem hafa haft víðtæk áhrif á samskipti aðildarríkjanna og stofnana þess. Þróun Evrópusambandsins er því ekki aðeins afleiðing nýrrar löggjafar heldur einnig þeirrar lagatúlkunar sem hefur orðið til innan stofnanakerfis þess.

Höfundur er hagfræðingur.