Stöðug­leiki eða sveigjan­leiki

Nýlega kom út skýrsla sem Fjármála- og efnahagsráðuneytið lét vinna um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum. Skýrslan var unnin af óháðum hóp erlendra sérfræðinga sem falið var að meta kosti og galla sjálfstæðs gjaldmiðils (íslensku krónunnar) í samanburði við aðild að stærra gjaldmiðlasvæði (evrunnar).

Kostir krónu og Evru – Hvað segir í skýrslunni?

Helstu kostur íslensku krónunnar var metin að hún gæti stuðlað að efnahagslegum stöðugleika í stóráföllum sem næðu yfir heimsbyggðina alla (e. global financial shocks).

Helstu kostir þess að taka upp evru voru metnir að það gæti haft í för með sér lægri vexti, minni viðskiptakostnað, aukinn stöðugleika og betri aðgang að fjármálamörkuðum.

Í skýrslunni er einnig tekið fram að þeir kostir sem áður voru taldir íslensku krónunni til tekna hafa verið ofmetnir. Þegar efnahagsáföll hafa átt sér stað hér á landi, það er ekki á heimsvísu, hefur sjálfstæður gjaldmiðill frekar magnað þau en temprað.

Þá segir í skýrslunni að upptaka evru eitt og sér myndi ekki sjálfkrafa hafa í för með að allir kostir hennar myndu raungerast hér á landi. Slík aðgerð þyrfti nauðsynlega að vera samhliða kerfislægu umbótum, sérstaklega á vinnumarkaði. Raunar tekur skýrslan fram að þær umbætur væru æskilegar óháð því hver framtíðargjaldmiðill yrði á Íslandi.

Það er mjög mikilvægt að halda því til haga að þetta eru hinar eiginlegu niðurstöður skýrslunnar. Því miður hefur umræðan í kjölfarið hverfst um allt aðra hluti. Því miður var það sumpart fyrirséð.

Hvað er ekki í skýrslunni?

Á ráðstefnu um niðurstöður skýrslunnar tók Seðlabankastjóri undir þær niðurstöður skýrslunnar að kerfisbreytinga væri þörf hér á landi til að ná betur tökum á, landsins forna fjanda, verðbólgudraugnum. Einnig tók hann fram að upptaka evru gæti haft í för með sér áskoranir á fasteignalánamarkaði. Þá kom fram í máli hans að honum hefði þótt verra að ekki hefði verið tekið að fullu til greina að betur hefði tekist til við framkvæmd peningastefnunnar á umliðnum árum. Það er að hægt sé að ná stöðugleika í gengi án þess að taka upp fastgengisstefnu, eða bindast öðru myntsvæði.

Það er svo að full aðild að myntsamstarfi Evrópu er vart raunhæfur valkostur nema að fenginni aðild að Evrópusambandinu. Það er því ekki að undra að andstæðingum aðildar hefur orðið tíðrætt um þessa fyrirvara Seðlabankastjóra. En hvað þýða þeir í raun?

Fyrir það fyrsta dylst orðið fáum að þróun launa hér á landi er ekki á sjálfbærum grunni. Þar skiptir sá gjaldmiðill sem við kjósum að nota engu höfuðmáli. Sömuleiðis er ekki hægt að mótmæla því að það verður ekki tekin upp nýr gjaldmiðill hér á landi yfir eina nótt. Slíkt ferli krefst aðlögunar og mótaðgerða til að lágmarka áhrif á almenning, fyrirtæki og hið opinbera. Það er mótað í samstarfi Evrópska Seðlabankans og viðkomandi ríkis hverju sinni í gegnum ERMII samstarfið. Varnarorð Seðlabankastjóra þarna um er í fullu samræmi við hans embætti og hlutverk þess.

Hvað varðar þann þátt að vanmetið hafi verið hvernig betur hafi tekist til við að viðhalda gengi íslensku krónunnar á síðustu árum. Þá er fyrst að segja að við fyrstu sýn er það nákvæmlega það sem tölurnar segja. Þó verður að taka það með í reikninginn að forsenda þess að gengið hafi haldist stöðugt er að Ísland heldur úti varasjóð af erlendum gjaldeyri sem á sér fáar, ef þá nokkrar, hliðstæður. Gjaldeyrisvarasjóðurinn stendur í 950 milljörðum króna, sem nemur um fimmtungi landsframleiðslunnar. Best er að hafa sem fæst orð um hvað væri hægt að gera við 950 milljarða króna. Þá er það sömuleiðis háð mati hvers og eins hvort þarna sé um háa eða lága fjárhæð að ræða. Vissulega safnar þessi sjóður fjármagnstekjum. Það er þó á minnstu mögulegri ávöxtun, og þessu fé er sömuleiðis ekki varið í velferð, eða verðmætaskapandi innviðauppbyggingu. Þetta er bein fjárfesting í því einu að viðhalda stöðugu gengi íslensku krónunnar. Þá er enn ónefnt að forsenda þess að yfir höfuð var mögulegt að safna saman öllu þessu fé, var að viðhalda hér mjög ströngum gjaldeyrishöftum árum saman, en sjóðurinn tæmdist árið 2008.

Með öðrum orðum, þá er þetta það sem við greiðum fyrir stöðugt gengi krónunnar.

Stöðugleiki á kostnað atvinnuöryggis

Á fyrrnefndri ráðstefnu um skýrsluna sagði Seðlabankastjóri einnig:

„Hins vegar er það náttúrulega þannig að evran hefur mjög jákvæð áhrif í för með sér. Hún myndi fela í sér meiri viðskipti, aukna samkeppni og það koma mjög jákvæð áhrif af samþættingu. Hún myndi auka seljanleika á markaði, væntanlega lækka áhættuálög og svo framvegis.“

Þetta er í takt við niðurstöðu skýrslunnar um valkosti í gjaldmiðlamálum. Í stuttu máli, þá fylgja upptöku evru miklir kostir, þessum kostum hafa fjöldamargir gagnrýnendur annað hvort gert lítið úr eða þá sem algengara er, lagt fram fyrir því rök að þrátt fyrir kosti þess að vera á sameiginlegum markaði, sem Ísland nú þegar tilheyrir, með sameiginlegan gjaldmiðil, séu kostir sjálfstæðrar peningastefnu nú þegar svo miklir að þeim sé ekki fórnandi fyrir þann ábata sem myndi fylgja upptöku evru.

Hér hefur verið gert grein fyrir þeim kostnaði sem fylgir stöðugu gengi krónunnar. Þá er næst að líta til þess sem talað er fyrir sem kosti krónunnar og er raunar fjallað ítarlega um í margnefndri skýrslu. Það er að sveigjanleiki krónunnar tryggi að atvinnustig á Íslandi haldist hátt.

Röksemdin fyrir krónunni sem tryggingu fyrir háu atvinnustigi er býsna einföld. Það er að þegar íslenska krónan fellur í gengi, dreifist kjararýrnunin af því jafnt yfir samfélagið, þess til viðbótar þá auki gengisfellinginn útflutning þar sem minna magn af erlendum gjaldeyri þarf til að kaupa íslenskar afurðir og framleiðslu.

Skýrsluhöfundar rekja að þessi áhrif séu ofmetin. Þar er fremst að nefna að hér á landi er öflun verðmæta háð takmörkunum. Við veiðum ekki meiri fisk þótt að gengið falli, þá getum við heldur ekki með skyndilegum hætti aukið ál- eða aðra iðnaðarframleiðslu. Leifstöð tekur ekki skyndilega við fleiri ferðamönnum né eykst gistirými snögglega við lægra gengi krónunnar. Eina sem gerist er að það verða til fleiri íslenskar krónur fyrir jafnverðmæta vöru í öðrum gjaldmiðli. Það er rétt sem sumir gangrýnendur hafa haldið fram að fyrir fleiri krónur í umferð er auðveldara fyrir atvinnurekendur að viðhalda störfum, en þar sem krónunnar í umferð eru fleiri án þess að baki sé verðmætasköpun verður til verðbólga. Þetta er það sem skýrsluhöfundar eru að meina með því að sjálfstæð peningastefna sé til þess fallin að ýkja sveiflur frekar en að draga úr þeim.

Einhverjum kann að finnast að hátt atvinnustig sé þessara fórna virði. Það er sjónarmið sem ber að taka alvarlega. Myndin er þó flóknari en svo.

Að elta skottið á sjálfum sér

Lengstan part þess tíma sem íslensk stjórnvöld hafa haft sjálfstæða peningastefnu, hefur meginmarkmið hennar verið að dreifa kjararýrnunum jafnt yfir samfélagið og jafnframt að viðhalda háu atvinnustigi. Lengi var það gert handvirkt með ákvörðun stjórnvalda og þings. Afleiðingin var sú að verðbólga varð sérstaklega landlæg. Ýmis inngrip voru reynt til að bregðast þar við, frægust urðu líklega myntbreytingin þegar tvö núll voru tekin aftan af krónunni og svo verðtryggingin. Afleiðing alls þessa varð svo höfrungahlaup á launum, sem endaði með þjóðarsátt þar sem gerð var tilraun með fastgengisstefnu.

Eins og fastgengisstefnu er beinlínis ætlað, þá komst loksins stöðugleiki á gengi krónunnar í upphafi 9. áratugs síðustu aldar. Við tók tímabil atvinnuleysis, sem lauk svo með hagvaxtarskeiði í kjölfar þess að Ísland gerðist aðili að EES-samningnum. Fastgengisstefnan lauk svo sínu skeiði um aldamótin þegar tekin var ákvörðun um að setja krónuna á flot. Flotgengisstefnan lauk svo sínu skeiði við efnahagshrunið 2008. Við tók haftatímabil þar sem gjaldeyrisvarasjóð var safnað sem svo leiðir okkur til dagsins í dag þar gengi krónunnar er haldið stöðugu með töluverðu afli gjaldeyrisvarasjóðsins.

Hér er því um að ræða snúna stöðu. Ef meginkostur sjálfstæðrar peningastefnu er að vernda hátt atvinnustig, þá er það ósamrýmanlegt þeirrar peningastefnu sem nú er við lýði, það er að halda genginu stöðugu. Að henni óbreyttri mun það leiða til þess að sveiflur í efnahag muni bitna á atvinnustigi. Það gefur að breyta þarf peningastefnunni til þess að kostir krónunnar njóti sín til fulls.

Að sama skapi munu þær raddir einnig heyrast að upptaka nýs gjaldmiðils sé óþörf, þar sem núverandi peningastefna tryggi stöðugt gengi. Því fylgir þá einnig að viðkomandi aðilar þurfa að snúa sér til þeirra sem telja að kostir krónunnar séu betur nýttir með sveigjanleika hennar og útskýra fyrir viðkomandi að stöðugt gengi sé mikilvægara en hátt atvinnustig.

Vitaskuld munu þó þær raddir einnig heyrast að stöðugt gengi og sveigjanleiki séu ekki ósamrýmanleg. Þau munu þurfa að útskýra hvernig þessi blöndun muni eiga sér stað. Hvenær ber að beita gjaldeyrisvarsjóðnum til að bregðast við minnkandi atvinnustigi og upp að hvaða marki? Er um að ræða pólitískt inngrip eða ákvörðun Seðlabankans? Hvernig verður hann svo endurfjármagnaður, með stórfelldri lántöku, gjaldeyrishöftum, niðurskurði eða þá aukinni skattheimtu?

Hið minnsta verða gagnrýnendur skýrslunnar að bera kennsl á að ekki er hægt á sama tíma að viðhalda stöðugu gengi og nýta sveigjanleika sjálfstæðrar peningastefnu.

Staðreyndir mála

Helstu gallar upptöku evru, eru augljóslega þeir að ekki verður um að ræða sjálfstæða peningastefnu. Kostir sjálfstæðrar peningastefnu eru þeirrar gerðar að íslenskt samfélag sagði skilið við þá árið1989. Meira að segja þegar yfir gekk efnahagshrun gengu fáir málsmetandi fram og töluðu fyrir handstýringu á gengi krónunnar. Þá þurfti mikið afl, í formi lánsfjár, til að hemja að krónan tapaði öllu verðgildi sínu í frjálsum viðskiptum, og þetta afl er enn til staðar og fá tala um að láta af því, jafnvel þótt að það valdi auknu atvinnuleysi. Kostnaðurinn við að halda uppi þessum stöðugleika er þekktur.

Það er tímabært að það sé gengið út frá því sem staðreynd að evran er stöðugur gjaldmiðill og að krónan er það ekki, nema þá með miklu inngripi. Það er sömuleiðis tímabært að ganga út frá því sem staðreynd að upptaka evru myndi hafa mikil jákvæð efnahagsleg áhrif á íslenskt samfélag, sérstaklega ef horft er yfir lengri tímabil. Það er niðurstaða skýrslunnar sem hér hefur um verið rætt og það er áréttað af Seðlabankastjóra í ræðu hans á ráðstefnu um skýrsluna.

Það er með öðrum orðum, tímabært í allri umræðu og kosti og galla aðildar að Evrópusambandinu að viðurkenna þá staðreynd að meðal kosta aðildar, er upptaka evru.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Viðreisnar.