Meitlað í stein eða kannski, hugsan­lega, ef til vill

Hugleiðingar og skoðanir almenns borgara um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst.

Kjarni málsins er einfaldur. Skuldbindingarnar sem fylgja aðild eru skýrar og lagalega bindandi. Margt af þeim ávinningi sem lofað er byggist hins vegar á forsendum efnahagsþróunar og pólitískum ákvörðunum sem enginn getur ábyrgst fyrirfram.

Loforð eru ekki sáttmálar og munurinn skiptir máli

Þegar rætt er um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu koma oft sömu fullyrðingarnar til eyrna: vextir munu lækka, matvælaverð mun dragast saman, hagvöxtur mun aukast.

Þetta eru fullyrðingar og loforð sem gefin eru og flutt fram eins og þau séu staðreyndir.

En eru þetta staðreyndir?

Þegar aðildarríki gengur í Evrópusambandið samþykkir það löggjöf sambandsins í heild eða það sem kallað er acquis communautaire sem er gríðar mikið safn af bindandi lögum, reglugerðum og tilskipunum sem hafa safnast upp á áratugum. Aðildarviðræðurnar snúast um hvernig og hvenær einstakir kaflar eru innleiddir.

Við sjálfa aðildina verður regluverkið bindandi í heild sinni. Hvort reglurnar verði teknar upp er því ekki samningsatriði í eiginlegum skilningi heldur aðeins hvernig og hvenær þær verða innleiddar.

Þetta má segja að regluverkið sé meitlað í stein.

Hver er ávinningurinn sem lofað er?

Vextir gætu lækkað, mögulega en ákvarðanir um vexti í evrusvæðinu eru teknar af Evrópska seðlabankanum í Frankfurt með hag evrusvæðisins í heild að leiðarljósi, þar sem stærstu hagkerfin hafa eðli máls samkvæmt mest vægi.

Íslenskar efnahagslegar aðstæður hafa í reynd engin áhrif á þær ákvarðanir. Við gætum jafnvel lent með vexti sem henta hagsveiflum okkar illa.

Matvælaverð gæti lækkað, 25% er tala sem hefur verið fleygt fram í umræðunni.

Það er hins vegar ekki bindandi skuldbinding sem fylgir aðildarsamningi heldur hagspá sem byggir á forsendum um samkeppni, flutningskostnað, tolla, launakostnað, skattlagningu og þróun markaða. Enginn getur ábyrgst slíka niðurstöðu fyrirfram.

Ísland myndi ganga inn í Sameiginlegu landbúnaðarstefnuna, umfangsmikið og flókið niðurgreiðslukerfi, mótað með þarfir stærri landbúnaðarríkja Evrópu í huga, ekki íslenskar aðstæður. Það eru engar tryggingar um að matar eða almennt neysluverð lækki með inngöngu í ESB.

Finnland fékk ekki undanþágu frá landbúnaðarstefnunni vegna sérstöðu sinnar, en fékk sérstakar heimildir vegna norðlægra aðstæðna sinna. En þær fólust að miklu leyti í því að finnska ríkið mátti verja meira af eigin skattfé til að styðja landbúnað sinn. Það sýnir að jafnvel þar sem tekið er tillit til sérstakra aðstæðna er lausnin ekki endilega sú að ESB beri kostnaðinn.

Hagvöxtur gæti aukist. Það fer hins vegar eftir þróun bæði íslenska hagkerfisins og evrópska hagkerfisins, sem enginn getur spáð fyrir um með vissu. Hagvöxtur er ekki sjálfvirk afleiðing aðildar heldur ræðst af fjölmörgum þáttum.

Takið eftir muninum.

Annars vegar: bindandi, tafarlaus, óafturkræf skuldbinding.

Hins vegar: kannski, hugsanlega, ef til vill, gæti orðið.

Hér er verið að bera saman tvennt sem er í eðli sínu ólíkt.

Þetta er ósamhverft samningsuppgjör þar sem kostnaðurinn er skráður í sáttmálatexta og ávinningurinn er í ræðutexta.

Eðlileg spurning hlýtur því að vera:

Hvenær þurfa þeir sem hvetja til aðildar að sýna fram á að loforðin standist?

Nei-hliðin er stöðugt krafin um að sanna að slæmir hlutir muni örugglega gerast.

Já-hliðin fær að lofa og fullyrða um ávinning án þess að sýna fram á neinar tryggingar og án þess að svara því hvað gerist ef loforðin ganga ekki eftir.

Þegar við segjum já er engin leið til baka. Þegar við segjum nei er alltaf hægt að endurskoða málið í ljósi betri eða nýrra upplýsinga. Óafturkræfni er ekki smáatriði, hún er kjarni málsins.

Meitlað í stein eða kannski, hugsanlega, ef til vill. Íslendingar eiga skilið að vita hvort þeim séu boðnar bindandi skuldbindingar eða aðeins óviss fyrirheiti

Höfundur er afgreiðslumaður og bílstjóri