Samningurinn sem stækkar í kyrr­þey

EES-samningurinn var ekki hugsaður sem pólitísk aðild Íslands að Evrópusambandinu. Hann var hugsaður sem leið inn á innri markað Evrópu.

Kjarninn var skýr, - frjálst flæði vöru, þjónustu, fjármagns og fólks, ásamt þeim reglum sem þurftu til að markaðurinn virkaði. Samkeppni, ríkisaðstoð, opinber innkaup, tæknilegar reglur og neytendavernd. Þetta var markaðs- og viðskiptasamningur.

En heimurinn hefur breyst á þeim 32 árum frá því að EES samningurinn tók gildi.

María Björk Einarsdóttir, forstjóri Símans, lýsti þessu vel í nýlegu hlaðvarpsviðtali þegar hún benti á að skilin milli atvinnugreina væru að verða óljósari. Fjarskipti, hugbúnaður, öryggislausnir, fjártækni og gagnavinnsla renna saman. Bankar eru orðnir tæknifyrirtæki. Fjarskiptafyrirtæki bjóða stafrænar öryggislausnir. Bílar eru tölvur á hjólum. Heimili, orka, heilbrigðisþjónusta, greiðslukerfi og opinber þjónusta byggjast nú á sömu stafrænu innviðunum.

Þetta er ekki aukaatriði. Þetta er lykillinn að því að skilja EES í dag. Þegar atvinnulífið verður þverlægt verður löggjöfin það líka.

Skýrsla starfshóps undir forystu Björns Bjarnasonar um EES-samstarfið frá 2019, unnin fyrir Guðlaug Þór Þórðarson, þáverandi utanríkisráðherra, orðar þetta þannig að eftir Lissabon-sáttmálann hafi greining EES-mála orðið flóknari og grá svæði stækkað.

Reglur um innri markað Evrópu ná því nú inn á svið sem fæstir tengdu við EES árið 1994: loftslagsmál, orku, netöryggi, gervigreind, stafræn auðkenni, gagnahagkerfi, fjármálaeftirlit, matvælaöryggi, sjálfbærni, hringrásarhagkerfi og mikilvæga innviði. Og næstu árin mun þessi þróun líklega ná enn lengra: inn í reglur um skýjaþjónustu, gervihnattakerfi, stafræna auðkenningu, netöryggi, tvínota tækni, greiðslukerfi og vernd mikilvægra innviða, - allt svið sem engin sá fyrir árið 1994 að hefðu einn daginn verið talin hefðbundin EES-mál.

EES-samningurinn hefur ekki verið endurskrifaður frá grunni. En það sem telst til innri markaðar í dag hefur gerbreyst. Þar með hefur EES orðið mun umfangsmeira regluverk en það var í upphafi.

Ísland tekur þetta allt upp vegna þess að íslenskt atvinnulíf er orðið samofið innri markaði Evrópu. Það er ekki gagnrýni á EES samstarfið. Þvert á móti hefur samningurinn reynst Íslandi afar vel. En það breytir ekki þeirri staðreynd að Ísland hefur ekki atkvæði þegar reglurnar eru samþykktar.

Þar liggur þversögnin.

Við höfum aðlagað hagkerfið, fyrirtækin og stjórnsýsluna að sífellt víðtækara evrópsku regluverki, en stöndum áfram utan þeirra stofnana sem móta það.

Sumir virðast telja það fullveldi að fá reglurnar sendar fullunnar og kalla það síðan sjálfstæða löggjafarstefnu.

Spurningin er því ekki hvort Ísland eigi að vinna náið með öðrum Evrópuþjóðum. Það gerum við nú þegar. Spurningin er hvort við ætlum til framtíðar að búa við sífellt víðtækara evrópskt regluverk án þess að hafa lýðræðisleg áhrif á mótun þess.

Þess vegna er skynsamlegt að ljúka aðildarviðræðum.

Ekki vegna þess að aðild sé fyrirfram rétta svarið. Heldur vegna þess að sjálfstæð þjóð með sjálftraust, - þjóð sem hefur tengt framtíð sína svo náið við evrópskt samstarf á rétt á að vita nákvæmlega hvaða kostir standa henni til boða.

Ég vil vita meira, - og þess vegna ætla ég að segja JÁ í ágúst.

Höfundur er viðskiptafræðingur og stjórnarmaður í samtökunum Sjá.