Aðilar vinnu­markaðar munu á­fram gera kjara­samninga innan ESB

Þegar kemur að vinnumarkaðsmódelum og samanburði við okkar íslenska vinnumarkaðsmódel, samningamódel kjarasamninga, þá hef ég orðið var við áhyggjur fólks sem almennt telst vera neikvætt fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu (ESB) og að þessi þáttur geri það að verkum að ómögulegt sé fyrir Ísland að gerast aðildarríki, fari svo að þjóðin samþykki að hefja viðræður við sambandið og að ásættanlegur samningur náist sem síðan verður settur í þjóðaratkvæðagreiðslu til afgreiðslu og þarfnast þá samþykkis þjóðarinnar í seinni atkvæðagreiðslu eigi hann að vera samþykktur af hálfu Íslands.

Það er rétt að vekja sérstaka athygli á því að innan ESB eru samningamódelin með ýmsum hætti. ESB hefur ekki gert aðra kröfu um fyrirkomulag við gerð kjarasamninga annað en að ríki sambandsins skuli setja ákvæði um lágmarkslaun þegar ríkin hafa ekki þróað umhverfi kjarasamninga. Um þessar breytingar sem voru gerðar fyrir nokkrum árum urðu nokkrar deilur enda var ekki vilji til þess að gera breytingar á samningamódelum þar sem þau eru til staðar og lágmarkslaun eru skilgreind með kjarasamningum.

Ef við rýnum í fyrirkomulag kjarasamninga og möguleg áhrif með aðild Íslands að ESB þá er enginn fótur fyrir því að Ísland verði að breyta fyrirkomulagi kjaraviðræðna og gerð kjarasamninga vegna aðildar. Með mögulegri upptöku evru, sem studd er af Seðlabanka Evrópu en ekki litlum Seðlabanka Íslands í tilfelli núverandi íslenskrar krónu, þá eru launafólki tryggð verðmæti í skiptum fyrir vinnu. Á Íslandi höfum við barist við að tryggja að verðgildi launa haldi sér og að kaupmáttur launa aukist. Með mjög sveiflukenndum gjaldmiðli og óstöðugum hefur launafólk annað hvort samið um meiri launahækkanir til þess að mæta hárri verðbólgu og meiri óvissu fram í tímann en þekkist hjá nágrönnum okkar.

Norðurlöndin búa við svipað umhverfi kjarasamninga og Ísland, þar er samið um að skipta því svigrúmi sem er til staðar af aukinni verðmætasköpun samfélagsins á milli launafólks og fyrirtækjanna og hafa þannig náð að tryggja aukinn kaupmátt launa, rétt eins og á Íslandi. Það munar þó um að sveiflur hafa reynst okkur Íslendingum erfiðari og sífellt hefur þurft að sækja meiri launahækkanir til þess að tryggja aukinn kaupmátt launa.

Rétt er að halda því til haga að kaupmáttur launa ræðst af mismun á þróun launavísitölu Hagstofu Íslands og vísitölu neysluverðs sem mælir breytingar á verðlagi á neysluvörum. Þegar verðbólga er hærri en breytingar á launavísitölu þá rýrnar kaupmáttur launa en eykst sé þessu öfugt farið.

Í Danmörku er gerð kjarasamninga, hver samningalota, mjög vel skilgreind og á sú skilgreining eða útfærsla rætur sínar að rekja til samnings sem aðilar vinnumarkaðarins sömdu um á sínum tíma, ekki skilyrða frá ESB. Aðilar á almennum vinnumarkaði sem tengjast útflutningsgeira byrja á því að móta merki, meta og semja um svigrúm til launahækkana, sem allir aðilar á almennum vinnumarkaði fylgja eftir. Opinber vinnumarkaður fylgir síðan á eftir, ári seinna, og er svigrúm þess hluta ákveðið hlutfall af launaþróun á almennum markaði. Með þessu hafa Danir tryggt aukinn kaupmátt, með danskri krónu sem er fasttengd evru og studd af Seðlabanka Evrópu.

Svíar fylgja svipuðu fyrirkomulagi þar sem útflutningsgreinar móta merki, svigrúm til launahækkana. Kjarasamningar þar eru hins vegar ekki almennt gildandi heldur þurfa verkalýðsfélög að gera kjarasamninga við fjölda fyrirtækja. Þeir kjarasamningar eru hins vegar iðulega einfaldir, þar lýsa fyrirtækin því yfir að þau ætli að fylgja almennum kjarasamningum. En aðilar vinnumarkaðarins semja um hvaða svigrúm er til að hækka laun þannig að samkeppnisstaða landsins haldist og að kaupmáttur launa aukist.

Í Noregi (sem augljóslega er ekki í ESB) eru sömu sjónarmið að baki, svigrúm til launahækkana er mótað með það að markmiði að tryggja aukinn kaupmátt launa. Norðmenn búa við þá stöðu að eiga mikinn sjóð sem er í eigu samfélagsins, norska olíusjóðinn, en hann fjárfestir fyrst og fremst utan norska hagkerfisins til þess að draga úr þenslu og sjóðurinn einn og sér styður við gengi norsku krónunnar sem þó sveiflast nokkuð eftir olíuverði heimsins.

Fari það svo að þjóðin samþykki að hefja að nýju aðildarviðræður við ESB og að viðræðum við ESB ljúki með ásættanlegum samningi mun það ekki breyta fyrirkomulagi samningaviðræðna á Íslandi. Aðilar vinnumarkaðarins munu áfram gera kjarasamninga. Fari svo að Ísland myndi taka upp evru í stað íslensku krónunnar þá mun það eitt og sér ekki breyta þeim leikreglum sem til staðar eru. Það mun vissulega auka stöðugleika og tryggja meiri verðmæti í hendur launafólks. Aukin samkeppni í stað fákeppni, hagstæðari vaxtakjör og svo framvegis. Það má gera ráð fyrir að kaupmáttur muni aukast við stöðugri aðstæður en þó með minni þenslu og minni verðbólgu.

Samantekið;

• Fyrirkomulag kjarasamningaviðræðna breytist ekki sjálfkrafa með aðild að ESB
• Það verða því áfram forsendur fyrir því að markmið kjaraviðræðna hér á landi verði að tryggja aukinn kaupmátt launa á sama tíma og verðmæti launanna eru tryggari
• Aukinn stöðugleiki og lág verðbólga skila meiri verðmætum í hendur launafólks
• Traust og vel launuð störf á Íslandi verða grunnurinn að traustu velferðarsamfélagi

Ég hvet þig til þess að segja JÁ þann 29. ágúst næstkomandi en þannig getum við fengið að sjá hvernig samningur getur litið út en aðeins þannig sjáum við raunverulega hvað stendur okkur til boða og þjóðin mun hafa loka orðið í seinni þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég segi já því ég vil sjá!

Höfundur er þingmaður Samfylkingarinnar