Fangar eigin hugsana, til­finninga og skoðana

Ef þú býrð ekki yfir ríkum orðaforða og grunnfærni í lesskilningi áttu erfiðara með að orða hugsanir þínar, tilfinningar og skoðanir. Tækifærum þínum fækkar og þú verður háðari öðrum við að afla upplýsinga, túlka þær og koma eigin sjónarmiðum á framfæri.

Við þennan vanda glíma tugþúsundir barna, ungmenna og fullorðinna hér á landi. Síðustu ár hafa um 2.000 ungmenni yfirgefið grunnskólann án grunnfærni í lesskilningi. Það eru um fjögur af hverjum tíu börnum.

Hnignunin hefur verið gríðarleg. Frá því PISA-mælingar hófust hefur Ísland fallið meira í lesskilningi en nokkurt annað OECD-ríki. Sé þróunin umreiknuð í námsár jafngildir tapið um þremur og hálfu skólaári af tíu frá aldamótum.

Þetta hefur bara fengið að gerast með tilheyrandi afleiðingum. OECD tekur fram að veruleg hætta sé á að framleiðni hérlendis verði að minnsta kosti 5% minni vegna þessa. Það jafngildir um 200–300 milljörðum króna á ári.

Þetta þarf ekki að vera svona. Það hafa góðir íslenskir kennarar og skólar sýnt. Samt hefur meðvirknin með kerfinu verið alltof mikil og of fáir valdamenn látið sig þróunina nægilega varða. Það er óþolandi að fjöregg þjóðarinnar, börnin okkar og barnabörn, fái ekki meiri athygli og virðingu.

Ef staðan væri sambærileg í einhverjum öðrum málaflokki væri neyðarástand. Það væru daglegar fréttir, kröfur um svör og aðhald. Í menntakerfinu virðumst við hins vegar hafa vanist ástandinu.

Í september koma nýjustu niðurstöður PISA (2025). Ég óttast að þær verði vondar. Það hefur einfaldlega of lítið verið gert til að ætla að sá viðsnúningur sem við þurfum muni sjást þar.

Foreldrar, afar og ömmur eiga að geta treyst því að skólinn búi börnin undir þátttöku í lýðræðissamfélagi, eins og lög kveða á um. En hvernig á barn sem á erfitt með að lesa, skilja upplýsingar og koma eigin sjónarmiðum á framfæri að standa jafnfætis öðrum í slíku samfélagi?

Við myndum aldrei sætta okkur við að fjórir af hverjum tíu næðu ekki þeirri grunnfærni sem kerfi væri ætlað að tryggja þeim. Af hverju höfum við þá sætt okkur við það þegar börnin okkar eiga í hlut?

Lesskilningur snýst um miklu meira en niðurstöður á prófi. Barn sem lærir að lesa vel fær fleiri orð til að hugsa með, meiri getu til að tjá eigin tilfinningar og skoðanir og betri forsendur til að taka sjálfstæðar ákvarðanir um eigið líf.

Það er frelsi.

Höfundur er þingmaður Sjálfstæðisflokksins og fyrrverandi skólastjóri.