Nemandinn fær tíu – en hvað hefur hann lært?

Fyrir skömmu unnu nemendur mínir lestrargreiningu úr fyrsta kafla námsbókar í opnu námsumhverfi. Skýrt var tekið fram að verkefnið ætti að kanna hvort þeir hefðu lesið kaflann og skilið meginatriði hans. Meðaleinkunnin var 8,53 og þrettán af 22 nemendum fengu 9,5–10.

Síðar í sömu kennslustund var sama verkefni lagt fyrir í lokuðu rafrænu námsmatsumhverfi án aðgangs að öðrum vefsíðum eða hjálpartækjum. Nemendur höfðu þá þegar séð spurningarnar og unnið með efnið. Þrátt fyrir það lækkaði meðaleinkunnin um tvo heila og einkunnirnar dreifðust mun meira.

Munurinn bendir til þess að hluti hópsins hafi notað utanaðkomandi aðstoð í fyrra verkefninu. En hvað mældi fyrra verkefnið þá – rétt svör eða lestur og skilning nemandans?

Gervigreind hefur breytt forsendum námsmats

Gervigreind er orðin hluti af daglegu lífi nemenda. Hún getur samið texta, útskýrt flókið efni, gefið dæmi, borið saman hugmyndir og veitt endurgjöf. Notuð með markvissum hætti getur hún stutt við lestur, skilning og sjálfstæða vinnu.

Sama tækni getur þó skilað vönduðu verkefni án þess að nemandinn hafi lesið efnið eða unnið sjálfur úr því. Vel skrifaður texti er því ekki lengur örugg vísbending um þekkingu og færni nemandans. Meginspurningin er ekki hvort hann hafi notað gervigreind heldur hvort hann hafi sjálfur lesið, skilið og lært.

Námsferlið þarf að verða sýnilegra

Þegar lokaafurðin segir ekki alla söguna þarf kennarinn að sjá meira af ferlinu. Verkefni geta kallað eftir nákvæmum og sannreynanlegum tengingum við námsefnið, svo sem blaðsíðunúmerum, tímasetningum í myndböndum, atriðum úr gagnvirkum verkefnum eða tölum af tilteknum vefsíðum. Nemendur þurfa síðan að skýra hvernig upplýsingarnar styðja niðurstöðu þeirra.

Slík verkefni verða ekki endilega unnin hraðar þótt gervigreind sé notuð. Nemendur þurfa áfram að finna og sannreyna upplýsingarnar og tengja þær við námsefnið. Gervigreind getur aðstoðað við túlkun og framsetningu, en niðurstaðan þarf að endurspegla skilning nemandans.

Markmiðið er ekki að gera verkefni „gervigreindarheld“ heldur að gera hugsun og röksemdafærslu sýnilega. Lestur er þar lykilatriði, því án þekkingargrunns er erfiðara að meta hvort upplýsingar frá gervigreind séu réttar og fullnægjandi eða villandi.

Þriggja stoða kennslulíkan

Í kennslunni legg ég sérstaklega áherslu á þrennt: fjölbreytt verkefni, samvinnu nemenda og sjálfstæða vinnu þar sem aðgangur að hjálpartækjum er takmarkaður. Engin stoðanna nægir ein og sér. Saman stuðla þessir þættir að fjölbreyttu námi og námsmati.

Fyrsta stoðin: Fjölbreytt verkefni

Nemendur læra með ólíkum hætti. Því er mikilvægt að þeir lesi, ræði, greini, skapi og prófi sig áfram. Þetta getur falið í sér allt frá gagnvirkum æfingum til rannsóknavinnu.

Gagnvirk verkefni geta meðal annars sameinað texta, myndir, vefsvæði og myndbönd og kallað á að nemendur svari, pari, flokki, raði, greini og fái endurgjöf. Nemendur geta unnið á eigin hraða, gert mistök og reynt aftur. Þeir sem sitja saman hjálpast oft að, þótt verkefnin séu ekki skipulögð sem hópverkefni.

Þótt hjálpartæki séu leyfð þurfa nemendur sjálfir að vinna úr upplýsingunum, tengja þær við námsefnið og sýna að þeir skilji og geti túlkað efnið.

Önnur stoðin: Samvinna nemenda

Með aukinni notkun gervigreindar getur nám orðið að samskiptum eins nemanda við tölvukerfi. Félagslegt hlutverk skólans verður því enn mikilvægara.

Kennari getur skipt nemendum af handahófi í hópa og þannig brotið upp fasta vinahópa og gefið þeim tækifæri til að vinna með öðrum. Námsumsjónarkerfið býður síðan upp á fjölbreytt hópaverkefni þar sem nemendur vinna saman, skoða vinnu annarra hópa og skiptast á endurgjöf sem nýtist við áframhaldandi verkefnavinnu.

Gervigreind getur aðstoðað við vinnuna en kemur ekki í stað umræðunnar þar sem nemendur útskýra hugmyndir, hlusta hver á annan og komast að sameiginlegri niðurstöðu.

Þriðja stoðin: Sjálfstætt námsmat

Opin verkefni gefa nemendum svigrúm til að æfa sig, vinna saman og nota hjálpartæki. Reglulega þurfa þeir þó að sýna hvað þeir sjálfir skilja og geta.

Ein leið er að láta verkefni í læstum prófvafra vega þyngra í námsmati en opin æfingaverkefni. Þessi verkefni fara öll fram í læstu umhverfi. Sum eru alveg lokuð en í öðrum hafa nemendur aðeins aðgang að fyrirfram völdum vefsvæðum, svo sem Hagstofu Íslands og Our World in Data.

Nemendur þurfa þá sjálfir að finna upplýsingar, lesa úr myndritum, tengja gögn við hugtök eða kenningar og rökstyðja svör sín. Tilgangurinn er ekki að afhjúpa svindl heldur að fá traustari mynd af því hvað nemendur kunna og hvernig þeir nota upplýsingar án þess að gervigreind vinni verkefnið fyrir þá.

Að nýta þekkinguna

Stoðirnar þrjár færa nemandann frá því að þekkja hugtök yfir í að túlka upplýsingar og nýta það sem hann hefur lært á sjálfstæðan hátt. Þetta ferli má kalla stýrða þekkingarvinnu:

Lesa → æfa → ræða → tengja → greina → rökstyðja → nýta

Gervigreind getur stutt hvert skref en ekki komið í stað vinnu nemandans. Án lesturs og þjálfunar í greiningu og rökhugsun verður erfitt fyrir hann að vinna sjálfstætt með það sem hann hefur lært.

Gervigreind getur aukið muninn milli nemenda

Gervigreind getur auðveldað nám en nemendur hafa ekki allir sama aðgang að henni. Sumir hafa greiddan aðgang með fleiri möguleikum en aðrir nýta gjaldfrjálsa þjónustu. Nemendur með sterkan þekkingargrunn eiga jafnframt auðveldara með að spyrja góðra spurninga og meta svörin.

Munurinn liggur þó ekki aðeins milli nemenda. Sami nemandi getur í einu verkefni notað gervigreind til að fá útskýringar, skoða viðfangsefnið frá ólíkum sjónarhornum og prófa eigin skilning, en í öðru tekið við tilbúnu svari án þess að hugsa sjálfur um efnið. Þetta kemur oft fyrst í ljós þegar hann þarf að vinna sjálfstætt. Verkefnin þurfa því að gera kröfur um að nemendur hugsi, meti upplýsingar, sýni skilning og ígrundi viðfangsefnið.

Breytingar á kennslu krefjast stuðnings

Breytingar á kennslu og námsmati krefjast tíma og faglegrar vinnu. Að þróa, prófa og endurskoða verkefni og námsmat krefst tíma og faglegrar vinnu. Kennarar þurfa vandað námsefni, tæknilausnir, símenntun og tækifæri til að deila reynslu.

Skólar þurfa jafnframt sameiginlega en sveigjanlega stefnu um gervigreind. Ef kennarar eiga að endurhanna námið þarf skólakerfið að veita þeim nauðsynlegan faglegan og tæknilegan stuðning.

Þekkingin þarf að verða eftir hjá nemandanum

Lestrargreiningin í upphafi gaf tvær myndir af sama hópi. Opna verkefnið sýndi frammistöðu nemenda með aðgang að hjálpartækjum, en verkefnið í lokaða umhverfinu sýndi betur hvað þeir höfðu lært.

Gervigreind getur stutt bæði nám nemenda og starf kennara með fjölbreyttum hætti. Svarið er hvorki að banna hana né leyfa ótakmarkaða notkun. Kennslan þarf að sameina fjölbreytt verkefni, samvinnu nemenda og sjálfstætt námsmat.

Gervigreindin er komin í kennslustofuna. Við eigum hvorki að óttast hana né láta hana taka yfir vinnu nemandans. Verkefnin þurfa að fá nemendur til að lesa, æfa, ræða, velja, greina og rökstyðja. Lokaafurðin skiptir máli en mikilvægast er að þekkingin, leiknin og hæfnin verði eftir hjá nemandanum.

Höfundur er framhaldsskólakennari og stofnandi Stafbókar, stafbok.is.