Hver á arfinn?

„Þá streymir sú hugsun um oss sem ískaldur foss,

að allt verði loks upp í dvölina tekið frá oss,

er dauðinn, sá mikli rukkari, réttir oss,

reikninginn yfir það, sem var skrifað hjá oss.“

Tómas Guðmundsson, Hótel Jörð

Með þessum orðum Tómasar Guðmundssonar hefur Ármann Snævarr umfjöllun sína um erfðarétt og eignarrétt. Dauðinn er „sá mikli rukkari“ og tekur að lokum allt frá okkur. En eftir stendur ævagömul spurning: Hver á að ráða því hvað verður um eignir okkar þegar við erum farin? Við sjálf, þeir sem taka við þeim - eða samfélagið?

Mér varð hugsað til umfjöllunar Ármanns þegar ég las grein Þórðar Snæs Júlíussonar um erfðafjárskatt sem hann endurbirti á dögunum í tilefni frumvarpa þingmanna Sjálfstæðisflokksins. Annað þeirra gerir ráð fyrir afnámi erfðafjárskatts en hitt að foreldrum verði heimilt að afhenda börnum sínum allt að tíu milljónir króna á tíu ára tímabili án erfðafjárskatts.

Þórður Snær er eindreginn talsmaður erfðafjárskatts. Hann segir þá sem erfa háar fjárhæðir ekki „verðmeira fólk“ en þá sem erfa ekkert og telur að ef tilfærsla eigna milli kynslóða sé ekki skattlögð muni „auður einnar slíkrar stjórna þeirri næstu“. Síðar segir hann erfðafjárskatt vera leið til að draga úr þeirri „villutrú að efnahagslegt ríkidæmi endurspegli einhvers konar siðferðilega yfirburði“.

Ég er ósammála þessari nálgun. Ekki vegna þess að ég telji að sá sem erfir mikið sé verðmætari en sá sem erfir lítið eða ekkert. Mér er raunar ekki kunnugt um að nokkur haldi því fram í þessari umræðu. Ágreiningurinn snýst um allt annað: Frá sjónarhóli hvers eigum við að horfa á arfinn?

Hvað breytist við dauðann?

Þórður horfir fyrst og fremst á erfingjann. Hvað gerði hann til að verðskulda arfinn? Þórunn Sveinbjarnardóttir, forseti Alþingis, orðar sömu hugsun skýrt í grein Þórðar þegar hún ræðir arf eftir foreldra sína:

„Eina ástæðan fyrir því að ég fæ arfinn er að ég fæddist inn í þessa fjölskyldu en ekki einhverja aðra.“

Og af því leiðir hún þá niðurstöðu að „varla [sé] hægt að hugsa sér réttlátari skattlagningu en erfðafjárskatt“.

Fyrri setningin er auðvitað rétt. Við veljum okkur ekki foreldra og vinnum okkur ekki inn réttinn til að fæðast inn í tiltekna fjölskyldu. En mér finnst ekki leiða af því þá niðurstöðu sem Þórunn dregur. Hægt er að horfa á málið frá hinum endanum - frá sjónarhóli þess sem á eignirnar.

Á meðan maður lifir hefur hann að meginstefnu til ráðstöfunarrétt yfir eignum sínum. Hann getur notað þær sjálfum sér til ánægju, gefið þær til góðgerðarmála, látið óskyldan mann njóta þeirra eða ráðstafað þeim til barna sinna. Slíkar ráðstafanir geta vitaskuld haft skattalegar afleiðingar fyrir viðtakandann, en eignarrétturinn og ráðstöfunarheimildin eru engu að síður hjá eigandanum. Það er því ekki augljóst hvaða siðferðilega umbreyting verður við andlátið sem réttlætir að ríkið öðlist sterkara tilkall til eignanna en það hafði daginn áður.

Við teljum heldur ekkert undarlegt við það að foreldrar verji eignum sínum börnum sínum til hagsbóta meðan þeir lifa. Þeir sjá þeim farborða, kosta nám þeirra, aðstoða þau við húsnæðiskaup og hjálpa þeim fjárhagslega langt fram á fullorðinsár. Ástæðan er ekki sú að þeirra börn séu verðmætari en börn annarra. Ástæðan er einfaldlega sú að þetta eru börnin þeirra.

En við andlátið virðist eitthvað breytast í umræðunni. Skyndilega er ekki lengur horft á rétt eigandans til að ráðstafa eignum sínum heldur á það hvort erfinginn hafi unnið sér arfinn inn. Þórður spyr í raun hvað erfinginn hafi gert til að verðskulda arfinn. Mér finnst ekki síður eðlilegt að spyrja hvort eigandinn hafi fyrirgert rétti sínum til að ákveða hvað verði um eignir hans eftir dauðann.

Deilan um erfðafjárskatt snýst því að mínu mati ekki fyrst og fremst um rétt erfingjans til arfsins. Hún snýst um hversu langt ráðstöfunarréttur eigandans yfir eignum sínum nær.

Erfðaréttur sem framhald eignarréttar

Þetta eru síður en svo nýjar spurningar. Ármann Snævarr rekur í riti sínu ólík viðhorf til erfðaréttar. Þar kemur meðal annars fram sú gamla hugmynd að erfðarétturinn tengist eignarréttinum órjúfanlegum böndum; ráðstöfunarréttur eigandans yfir eignum sínum fái með vissum hætti framhald eftir dauða hans. Jafnframt reifar Ármann gagnstæð sjónarmið og samfélagsleg rök fyrir takmörkunum erfðaréttar.

Þarna liggur að mínu mati áhugaverðari átakalína en sú hvort erfingjar séu „verðmætara fólk“ en aðrir. Auðvitað eru þeir það ekki. Spurningin er hversu langt samfélagið eigi að ganga í því að skerða rétt einstaklingsins til að láta eignir sínar ganga til þeirra sem honum standa næst.

Ármann bendir í þessu sambandi á athyglisverða reynslu úr sögunni. Hann segir:

„Sýnt er, að ef eignarrétti einstaklinga er byggt út, sbr. Sovét-Rússland 1918–1921, er stoðum kippt undan erfðarétti.“

Hann bendir jafnframt á að þegar ríki sem höfðu gengið þessa leið tóku síðar að viðurkenna einkaeign að einhverju marki hafi erfðaréttur fylgt í kjölfarið. Það sýni, eins og Ármann orðar það, „lífseiglu erfðaréttar“.

Tíu prósenta erfðafjárskattur er auðvitað ekki sovéskt fyrirkomulag. En umræðan snýst engu að síður um sama grundvallaratriði: hvort samfélagið eða eigandinn eigi síðasta orðið um ráðstöfun eignanna.

Í Sovétríkjunum var gengið að ystu mörkum þeirrar hugsunar að eignir einstaklingsins væru ekki eingöngu einkamál hans og að samfélagið hefði ríkara tilkall til þeirra en leiddi af hefðbundnum einkaeignarrétti. Með afnámi einkaeignarréttarins hlaut erfðarétturinn að láta undan. Þegar einkaeignarrétturinn fékk aftur aukið rými fylgdi erfðarétturinn með.

Ármann tekur ekki afstöðu með þessari sögulegu upprifjun. En hún minnir á grundvallaratriði sem stundum hverfur í umræðu um prósentur og frítekjumörk: Erfðaréttur og eignarréttur eru náskyld fyrirbæri.

Er fjölskyldan forréttindakerfi?

Þórður Snær tekur undir þau rök Thomas Piketty að án erfðafjárskatts geti samfélagið orðið stéttskipt eftir því „hverra manna viðkomandi er“ og til verði „erfðabundið forréttindakerfi“. Markmiðið sé að koma í veg fyrir að „auður einnar kynslóðar stjórni þeirri næstu“.

Þetta eru málefnaleg rök og þau ber að taka alvarlega. Mikil samþjöppun auðs getur haft samfélagslegar afleiðingar og efnahagsleg staða fólks ræðst augljóslega að hluta af aðstæðum sem það hefur sjálft enga stjórn á. En aftur kemur fjölskyldan inn í myndina.

Foreldrar meta börn sín ekki eftir verðleikum. Foreldrar verja meiri tíma, fjármunum og umhyggju í eigin börn en börn annarra. Þeir reyna gjarnan að skapa þeim tækifæri sem þeir sjálfir höfðu jafnvel ekki. Þeir hjálpa þeim að eignast húsnæði og vilja flestir skilja eitthvað eftir handa þeim þegar þeir falla frá. Það má kalla afleiðingar þessa ójöfnuð. Þær eru það óneitanlega að einhverju leyti. En af því leiðir ekki sjálfkrafa að ríkið eigi að jafna þær út.

Raunar viðurkennir annað frumvarp sjálfstæðismanna einmitt þetta sjónarmið með mjög hófstilltum hætti. Þar er lagt til að foreldri geti afhent barni allt að tíu milljónir króna á tíu ára tímabili án erfðafjárskatts. Í greinargerð er vísað til þess að foreldrar aðstoði gjarnan börn sín við fasteignakaup og til samanburðar nefnd mun rýmri heimild samkvæmt þýskum reglum.

Þess vegna finnst mér málflutningur Þórðar Snæs að nokkru leyti byggjast á rangri forsendu. Deilan um erfðafjárskatt snýst ekki um hvort ríkir erfingjar séu verðmætari manneskjur en aðrir. Auðvitað ekki. Hún snýst heldur ekki eingöngu um hvort tíu prósent séu há eða lág skattprósenta. Hún snýst um eignarrétt, fjölskyldu og mörk jöfnunarvalds ríkisins.

Flutningsmenn frumvarpsins um afnám erfðafjárskatts benda auk þess á ýmis hagnýt vandamál skattsins. Arfur er ekki alltaf reiðufé. Hann getur verið jörð, fyrirtæki eða fasteign og skattgreiðslan getur því kallað á lántöku eða sölu eigna. Þeir benda jafnframt á dæmi þar sem skattstofn hefur reynst hærri en raunverulegt verðmæti sem erfingjar gátu fengið fyrir eignina.

En fyrir mér liggja grundvallarrökin dýpra. Þau lúta ekki fyrst og fremst að skattprósentum eða tekjum ríkissjóðs heldur að því hvort eignarrétti einstaklings ljúki í raun við dauðann eða hvort hann fái með erfðaréttinum framhald eftir hann.

Maður vinnur, sparar, fjárfestir og eignast eignir. Hann greiðir skatta eftir þeim reglum sem samfélagið setur. Á meðan hann lifir viðurkennum við að meginstefnu til rétt hans til að ákveða hvað hann gerir við það sem eftir stendur.

Síðan kemur „sá mikli rukkari“.

Dauðinn tekur vissulega allt frá okkur. En mér finnst alls ekki sjálfgefið að við það eitt stofnist sérstakt siðferðilegt tilkall ríkisins til þess sem við skiljum eftir okkur.

Og enn síður finnst mér sannfærandi að réttlæta slíkt tilkall með því að börnin okkar hafi ekki unnið sér inn fyrir því að vera börnin okkar.

Höfundur er lögmaður.