NSVE segir stöðu Orkustofnunar faglega veika og að hún sé ósjálfstæð

Stjórn Náttúruverndarsamtaka Suðvesturlands (NSVE) gerir alvarlegar athugasemdir við stöðu og starfshætti Orkustofnunar í ályktun sem stafar frá samtökunum. Í ályktuninni segir að drög að frumvarpi til breytinga á núgildandi raforkulögum séu ófullnægjandi. Til stendur að leggja drögin fyrir í haust. Samtökin segja að tryggja þurfi markmið laganna „um þjóðhagslega hagkvæmni, almannaheill og umhverfisvernd með vandaðri lagaumgjörð svo að kerfisáætlun Landsnets hf. taki skýrt og afdráttarlaust mið af þeim margvíslegu hagsmunum og sjónarmiðum sem í húfi eru.“

NSVE gerir í ályktun grein fyrir þremur atriðum sem að þeirra mati er vert að gagnrýna. Þar ber fyrst að nefna að í lögunum er gert ráð fyrir að Orkustofnun verði eini eftirlitsaðilinn með Landsneti hf. en Landsnet annast uppbyggingu á flutningskerfi raforku, í öðru lagi verður kerfisáætlun Landsnets ráðandi í skipulagi sveitarfélaga og í þriðja lagi gagnrýna samtökin hversu lítill hluti sameiginlegra reglna fyrir innri markað raforku er innleiddur hér á landi. Um reglurnar er kveðið á um í þriðju raforkutilskipun Evrópusambandsins um sameiginlegar reglur fyrir innri markað raforku. Tilskipunin er ekki innleidd í heild sinni heldur aðeins sá hluti hennar sem snýr að kerfisáætlun flutningsfyrirtækja.

Náttúruverndarsamtök Suðurlands segja Orkustofnun ósjálfstæða og að staða hennar sé faglega veik. Ályktunina í heild sinni má sjá hér að neðan en í henni má finna rökstuðning fyrir atriðunum þremur sem að ofan eru nefnd. 

Náttúruverndarsamtök Suðvesturlands – Ályktun :

Alvarlegar athugasemdir við stöðu og starfshætti Orkustofnunar

Náttúruverndarsamtök Suðvesturlands (NSVE) gera alvarlegar athugasemdir við stöðu og starfshætti Orkustofnunar og telja að drög að frumvarpi til breytinga á núgildandi raforkulögum nr. 65/2003, með síðari breytingum, sem lögð verða fyrir Alþingi í haust, séu ófullnægjandi. Að mati NSVE er einkum þrennt við frumvarpsdrögin að athuga:

 (1) Orkustofnun verður eini eftirlitsaðilinn með Landsneti hf. sem annast uppbyggingu á flutningskerfi raforku;

(2) kerfisáætlun Landsnets hf. verður ráðandi í skipulagi sveitarfélaga; og

(3) þriðja raforkutilskipun Evrópusambandsins 2009/72/EB um sameiginlegar reglur fyrir innri markað raforku er ekki innleidd í heild sinni heldur einungis sá hluti hennar sem snýr að kerfisáætlun flutningsfyrirtækja.

(1) Eins og sjá má í fylgigögnum með stefnu og kæru á hendur Orkustofnun vegna framkvæmdaleyfis fyrir Suðurnesjalínu 2 frá 5. desember 2013 vanrækti stofnunin lögbundið eftirlitshlutverk sitt gagnvart Landsneti hf. Í stað þess að afla nauðsynlegra, nýjustu og réttra upplýsinga um framkvæmdina byggði Orkustofnun leyfisveitinguna á ófullnægjandi (og sumpart úreltum) gögnum sem umsækjandinn lagði sjálfur fram. Auk þess afritaði stofnunin athugasemdir frá umsækjandanum og gerði að sínum gagnrýnislaust og að því er virðist án þess að leggja mat á önnur gögn sem borist höfðu með athugasemdum hagsmunaaðila. Loks vanvirti Orkustofnun lögbundinn andmælarétt með því að gefa aðilum máls ekki tækfæri til að gera athugasemdir við athugasemdir Landsnets hf. – eins og efni stóðu til – áður en leyfi var veitt fyrir framkvæmdinni.

Það er því harla ólíklegt að Orkustofnun – sem verður eini eftirlitsaðilinn með Landsneti hf. – muni taka tillit til athugasemda hagsmunaaðila við kerfisáætlun nái fyrirhugaðar breytingar á raforkulögum fram að ganga.

Í skýrslu um niðurstöður úttektar sem norska systurstofnun Orkustofnunar, NVE, gerði á Orkustofnun að beiðni iðnaðarráðuneytisins 2011 kemur fram að Orkustofnun er vanburðug vegna skorts á starfsfólki, einkum fagfólki á sviði verkfræði, hagfræði og lögfræði. NVE leggur til að fjöldi starfsfólks Orkustofnunar við eftirlit verði tvöfaldaður og undirstrikar jafnframt nauðsyn starfsþjálfunar og endurmenntunar starfsfólks án tillits til starfsmannafjölda.

Í skýrslunni kemur einnig fram að markaðsaðilar hafi talið nauðsynlegt að (a) hafa samband við ráðuneytið beint til að ræða undirbúning ákvarðana Orkustofnunar; (b) aðstoða Orkustofnun við afgreiðslu verkefna hennar; (c) veita leiðsögn um ákveðna niðurstöðu; eða (d) einfaldlega undirbúa ákvörðun stofnunarinnar. Allt er þetta til marks um vanhæfni Orkustofnunar til að sinna lögbundnu hlutverki sínu. Einnig eru dæmi um að ráðuneytið hafi leiðbeint Orkustofnun við ákvarðanatöku vegna tilmæla markaðsaðila. Nokkrir viðmælendur NVE sögðu Orkustofnun mega sín lítils gagnvart sterkum markaðsaðilum sem færu sínu fram og einn viðmælandi fullyrti að Orkustofnun léti það viðgangast að raforkuflutningsfyrirtækinu væri illa stjórnað án þess að bregðast við.

NVE leggur m.a. til að klippt verði á öll tengsl milli Orkustofnunar og ráðuneytisins.

Ekki verður séð að ráðuneytið (eða stjórnvöld) hafi dregið lærdóm af úttekt NVE og ráðist í viðeigandi úrbætur á starsfháttum Orkustofnunar því að þessar lýsingar koma í öllum meginatriðum heim og saman við hvernig staðið var að leyfisveitingu fyrir Suðurnesjalínu 2. tveimur árum síðar.

(2) Í frumvarpsdrögunum að breytingu á raforkulögum er lagt til að kerfisáætlun Landsnets hf. sé ráðandi í skipulagi sveitarfélaga en sveitarfélögum gefinn kostur á að gera athugasemdir við drög að kerfisáætlun innan 6 vikna frá kynningu. Sýnt þykir að fagleg ráðgjöf í tengslum við áætluð línumannvirki eða áhrif þeirra á skipulag sveitarfélags s.s. varðandi íbúðarbyggð, landnotkun, uppbyggingaráform í ferðaþjónustu, rétt fólks til aðgengis að óspilltri náttúru svo ekki sé talað um aðgang að óspilltu vatni, útheimti mun lengri tíma. Í ljósi reynslunnar er ólíklegt að tekið verði tillit til athugasemda sveitarfélaga eða annarra hagsmunaaðila við ákvörðun kerfisáætlunar hvað þá að haft verði eiginlegt samráð við þá um vinnslu hennar.

Markmið raforkulaga er að „stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi“ með þeim takmörkunum sem nauðsynlegar kunna að reynast vegna „annarra almannahagsmuna,“ og „stuðla að nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa og taka tillit til umhverfissjónarmiða að öðru leyti.“

Landsnet hf., sem hefur einkaleyfi á raforkuflutningum á landinu, leggur aftur á móti höfuðáherslu á eigin afkomu og (þrönga) hagsmuni tengda virkjunum og uppbyggingu stóriðju. NSVE telur þess vegna að breytingar á raforkulögum sem veita fyrirtækinu forgangsheimildir í skipulagsmálum samkvæmt frumvarpsdrögunum séu varhugaverðar og feli í sér hættu á því að ekki verði tekið nægilegt tillit til annarra hagsmuna og sjónarmiða við ákvarðanatöku um lagningu raflína.

(3) Einungis er gert ráð fyrir innleiðingu 22. gr. þriðju raforkutilskipunar ESB sem varðar stöðu kerfisáætlunar raforkuflutningsfyrirtækisins í frumvarpsdrögunum án þess að tilskipunin sé innleidd í heild sinni. Að mati NSVE er hins vegar mjög mikilvægt að innleiða þá þætti tilskipunarinnar sem varða sjálfstæði eftirlitsaðilans og neytendavernd. Hvorugt er lagt til í frumvarpsdrögunum og er það sérstaklega ámælisvert með tilliti til ósjálfstæðis og faglega veikrar stöðu Orkustofnunar, sbr. það sem segir hér að ofan.

Tryggja þarf markmið raforkulaga um þjóðhagslega hagkvæmni, almannaheill og umhverfisvernd með vandaðri lagaumgjörð svo að kerfisáætlun Landsnets hf. taki skýrt og afdráttarlaust mið af þeim margvíslegu hagsmunum og sjónarmiðum sem í húfi eru. Að óbreyttu gera drög að frumvarpi til breytinga á núgildandi raforkulögum nr. 65/2003, með síðari breytingum, sem lögð verða fyrir Alþingi á 144. löggjafarþingi 2014-2015, það ekki.

  Stjórn NSVE