Ríkis­styrkir til raf­bíla­kaupa enduðu í vasa þeirra tekju­hæstu

Hátt í helmingur þeirra 1,4 milljarða króna sem Orkusjóður veitti einstaklingum í styrki til rafbílakaupa rann til tveggja hæstu tekjutíundanna þegar miðað er við heildartekjur einstaklinga í fyrra. Þar af fóru hátt í 400 milljónir króna eða tæp 28 prósent af heildinni til tekjuhæsta hópsins.

Þegar litið er til fjölskyldutekna runnu tæp sextíu prósent rafbílastyrkjanna til tveggja hæstu tekjutíundanna. Efnaðasti tekjuhópurinn fékk meira en þriðjung styrkjanna. Til samanburðar fengu sex tekjulægstu tíundirnar saman 12,7 prósent styrkjanna, að því er lesa má úr svörum umhverfis-, orku- og loftlagsráðuneytisins við fyrirspurn Vísis.

Árið 2024 var fyrsta árið sem stjórnvöld studdu við orkuskipti í vegasamgöngum með beinum styrkjum frekar en með niðurfelling virðisaukaskatts á vistvæna bíla. 

Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, lét fara yfir hvernig stuðningur við rafbílakaup hefði dreifst eftir tekjum, búsetu og aldri eftir að hann tók við ráðuneytinu í vetur. Hann sagði í útvarpsviðtali í byrjun árs að hann teldi að of geyst hefði verið farið í að draga úr ívilnunum til rafbílakaupa.

Breytt fyrirkomulag ríkisstuðningsins virðist lítil áhrif hafa haft á dreifingu hans á meðal tekjuhópa. Árið 2021 fóru um einn og hálfur milljarður af virðisaukaskattsívilnunum til hæstu tekjutíundarinnar, hátt í tvöfalt meira en til næsthæstu tíundarinnar, samkvæmt niðurstöðum athugunar fjármála- og efnahagsráðuneytisins og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins.

Vinna er nú í gangi innan ráðuneytisins við að endurskoða hvernig styrkir eru veittir til rafbílakaupa. Í skriflegu svari við fyrirspurn Vísis kemur fram að í þeirri vinnu sé meðal annars horft til markmiða um réttlát umskipti. Til standi að kynna niðurstöður þeirrar vinnu bráðlega.

Þrír fjórðu hlutar til höfuðborgarsvæðisins

Almennt skiptust rafbílastyrkirnir eftir sveitarfélögum í hlutfalli við íbúafjölda þeirra. Þannig runnu um 36 prósent styrkjanna, alls um 490 milljónir króna, til Reykvíkinga en 35 prósent landsmanna búa í höfuðborginni.

Rúmur milljarður af styrkjunum fóru til sex sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu eða þrír fjórðu hlutar heildarinnar.

Einu sveitarfélögin utan suðvesturhornsins sem komust á lista yfir þau tíu sem fengu mestu styrkina voru Árborg (8. sæti) og Akureyri (9. sæti). Athygli vekur að Árborg fékk meiri styrki til rafbílakaupa þrátt fyrir að íbúar í Akureyrarbæ sé um átta þúsund fleiri.

Langflestir þeirra sem fengu styrki úr Orkusjóði til þess að kaupa rafknúna bíla eru yfir miðjum aldri. Þeir eru að jafnaði á milli fimmtugs og sjötugs.

Hrun í rafbílasölu eftir niðurfellingu ívilnana

Verulegur samdráttur varð í nýskráningum rafbíla í fyrra eftir að nýtt fyrirkomulag var tekið upp við að styrkja orkuskiptin. Samkvæmt tölum Bílgreinasambandsins var rétt um fjórðungur seldra bíla frá janúar til nóvember í fyrra rafbílar en rúm 44 prósent ef litið er fram hjá þeim bílum sem bílaleigur keyptu.

Til samanburðar voru rafbílar 71,7 prósent seldra bíla til einstaklinga árið 2023. Aðeins sextán prósent þeirra bíla sem bílaleigurnar keyptu það ár voru rafbílar.

Niðurfelling ívilnana var þó ekki eina ástæða þess að rafbílasala dróst saman í fyrra. Nýskráning fólksbíla almennt dróst saman um 42 prósent á milli ára og hefur hátt vaxtastig eflaust latt fólk til þess að fjárfesta í nýjum bílum.