Mál­frelsið

Það er margt sem við vitum öll en verður ekki endilega rétt fyrr en einhver segir það upphátt. Við venjumst hlutum hraðar en við gerum okkur grein fyrir. Það sem eitt sinn var óhugsandi getur smám saman orðið hluti af daglegu lífi. Það gerist ekki vegna þess að það öðlist nýtt siðferðilegt gildi heldur vegna þess að við hættum að efast.

Nýlegt dæmi sem vekur athygli er ákvörðunin um að taka spjallþátti Jimmy Kimmelaf dagskrá í Bandaríkjunum til óákveðins tíma. Kimmel hafði vakið deilur með því að benda á hvernig pólitísk öfl nýttu sér ofbeldisverk, morðið á Charlie Kirk, til að afla sér fylgis í stað þess að sýna samúð. Engin lög voru brotin og ekkert formlegt bann sett. Niðurstaðan varð engu að síður sú að gagnrýnin rödd hvarf úr opinberri umræðu. Þetta er sú staða sem málfrelsi á að verja gegn. Raddir sem ögra eiga að fá að heyrast óháð því hvort þær henta valdhöfum.

Við getum séð svipað mynstur í íslenskri umræðu, þó aðstæðurnar séu aðrar. Kastljós-viðtalið við Snorra Másson minnti á hve fljótt samtal getur fjarlægst kjarnann. Snorri setti fram skoðanir um þróun hinsegin hreyfingar og sagði mikilvægt að ræða þær opinberlega. Hann taldi jafnframt að hörð viðbrögð við orðum sínum væru merki um að málfrelsi væri undir pressu. Umræðan sem átti að fjalla um réttindi og samfélagsbreytingar breyttist í ágreining um það hvort gagnrýni sjálf væri tilraun til þöggunar.

Spurningin sem stendur eftir er einföld en krefjandi. Hvað er málfrelsi í raun? Það er ekki aðeins réttur til að segja vinsælar skoðanir eða orð sem flestir vilja heyra. Það er réttur til að mæta mótrökum, þola óþægindi og viðurkenna að aðrir megi svara af jafn mikilli festu. Gagnrýni á gagnrýni er ekki þöggun. Hún er einmitt það sem heldur lýðræðislegu samtali lifandi.

Hættan skapast þegar þessi einföldu sannindi gleymast. Ef hugtakið málfrelsi er notað sem skjól til að forðast að svara spurningum eða sem vopn til að stilla gagnrýni upp sem brot á frelsi verður það tæki í valdabaráttu í stað þess að vera sameiginlegur grunnur opins samfélags. Þetta á við hvort sem valdið liggur hjá stjórnvöldum, fjölmiðlafyrirtækjum eða áhrifamiklum einstaklingum.

Við viljum standa vörð um lýðræðið og því verðum við að verja rétt annarra til að segja hluti sem við viljum ekki heyra og viðurkenna skyldu okkar til að mæta gagnrýni með rökum. Að gera minna er að grafa undan þeirri undirstöðu sem heldur samfélaginu opnu. Málfrelsi er ekki verðlaun fyrir þá sem tala fallega heldur lifandi varnarlína fyrir samfélag sem vill vera frjálst. Það krefst þess að við sýnum þolgæði þegar gagnrýnin beinist að okkur sjálfum og jafnvel þegar hún ögrar því sem við teljum sjálfsagt.

Það er margt sem við vitum öll en verður ekki endilega rétt fyrr en einhver segir það upphátt. Í hvert sinn sem samfélag stendur frammi fyrir nýjum sannleika endurtekur sagan sig. Þá kemur augnablikið þegar einhver hefur hugrekki til að segja að keisarinn sé ekki í neinum fötum og aðrir finna kjark til að viðurkenna hið augljósa. Slík augnablik halda lýðræðinu lifandi.

Málfrelsi er þessi samningur. Það er loforð um að röddin sem þorir að segja hið augljósa fái að heyrast og að við hin látum ekki óþægindin leiða okkur til þagnar.

Höfundur er háskólanemi.