Mót­mæli bænda í Brussel eru ekki sjónar­spil – þau eru við­vörun

Þegar greint er frá mótmælum bænda í Brussel beina fjölmiðlar jafnan athyglinni að yfirborðinu: táragasi, kartöflukasti og brennandi dekkjum. Slíkar myndir selja fréttir, en segja lítið um kjarna málsins. Raunveruleg skilaboð mótmælanna eru margfalt dýpri – og snúast ekki um einstaka ákvörðun, heldur um kerfi sem hefur misst tengsl við þá sem bera það uppi.

Skipulögð mótmæli um Mercosur samninginn

Þann 18. desember sl. komu um 10.000 bændur frá öllum 27 aðildarríkjum Evrópusambandsins saman í Brussel. Mótmælin voru skipulögð af evrópsku bændasamtökunum Copa-Cogeca og voru ekki tilviljanakennd uppákoma heldur markvisst skipulögð samstaða yfir landamæri. Í tilkynningu samtakanna var áherslan skýr: „við stöndum við gefin loforð“. Þetta nýja tungutak í Brussel er ekki tilviljun – það endurspeglar rof á trausti milli stofnana ESB og einnar mikilvægustu grunnstoðar sambandsins, landbúnaðarins.

Almennt tengjast mótmælin fyrirhugaðri staðfestingu Mercosur-samningsins en þar er um að ræða samning milli ESB og Argentínu, Brasilíu, Paraguay og Uruguay um umfangsmikil vöruviðskipti, þ.m.t. með landbúnaðarvörur. Málið er umdeilt og hefur t.a.m. Frakkland og nú síðast Ítalía staðið í vegi fyrir að gengið verði endanlega frá samningnum. ESB hefur nú frestað afgreiðslu málsins fram í janúar.

En fleira býr að baki

En rætur bændamótmælanna eru í raun mun dýpri. Í kjarnanum snýst málið um ósamræmi milli stefnumótunar og raunverulegs rekstrarumhverfis bænda. Í tengslum við mótmælin setti Copa-Cogeca fram kröfur með einni rödd, í þremur liðum:

1. Öfluga og raunverulega fjármagnaða sameiginlega landbúnaðarstefnu (CAP) eftir 2027.
2. Sanngjörn og gagnsæ viðskipti sem vernda framleiðsluhætti og viðkvæmar búgreinar innan ESB.
3. Raunverulega einföldun regluverks og aukið réttarfarslegt öryggi.

Þetta eru ekki jaðarkröfur. Þær falla beint að þeim veikleikum sem ESB hefur sjálft bent á í nýlegum greiningum: vaxandi regluálagi, auknum kostnaði, skorti á fyrirsjáanleika og sífellt meiri kröfum til evrópskra framleiðenda – á sama tíma og verið er að opna markaði fyrir tollfrjálsan innflutning frá löndum þar sem framleiðsluskilyrði eru allt önnur.

Afleiðingar viðskiptasamninga í víðara samhengi

Hér skiptir Mercosur-samningurinn máli, ekki aðeins fyrir bændur í ESB, heldur einnig fyrir Ísland. Staðfesting hans mun breyta verðmyndun og samkeppnisstöðu landbúnaðarafurða í Evrópu. En um leið fellur endanlega um koll ein furðuleg hugmynd sem hefur lifað í íslenskri umræðu: að íslenskur landbúnaður geti grætt á aðild að Evrópusambandinu.

Íslenskt nautakjöt mun aldrei keppa við tollfrjálst kjöt frá Brasilíu. Það er ekki spurning um dugnað, gæði eða nýsköpun, heldur einfaldlega um stærðarhagkvæmni, kostnaðargrunn og ólíkar kröfur. Þegar ESB opnar dyr sínar fyrir slíkum samningum er verið að endurmóta samkeppnisumhverfið – og sú breyting vinnur ekki með smáum, viðkvæmum landbúnaðarkerfum á jaðarsvæðum.

Niðurlag: segja verður hlutina eins og þeir eru

Mótmælin í Brussel snúast því ekki um andstöðu við loftslagsmarkmið eða alþjóðaviðskipti í sjálfu sér. Þau snúast um kerfi sem leggur sífellt meiri ábyrgð á herðar framleiðenda en tekur ekki samsvarandi ábyrgð á afleiðingunum: um tungutak, vald yfir merkingu og um það hverjir fá að skilgreina framtíð landbúnaðar í Evrópu.

Ísland má ekki búa sér til ímynd að Evrópusambandinu byggða á óskhyggju eða úreltum forsendum. Veruleikinn blasir við – og bændur Evrópu hafa staðið upp og sagt stopp. Ef breyta á forsendum verður að gera það á hreinskilinn hátt og segja hlutina eins og þeir eru.

Höfundur er hagfræðingur.