Við látum stjórnast af sértrú í peninga­málum

Með einni vel skiljanlegri og óhrekjanlegri forsendu ásamt reikningi sem við öll lærðum í barnaskóla má sýna fram á að helsta haldreipi Seðlabanka Íslands og Hagfræðideildar Háskóla Íslands, verðtryggingin, er lítið annað en snara um háls alþýðu Íslands.

Í fréttum ríkissjónvarpsins þann 29. janúar 2026 sagði fjármálaráðherrann Daði Már Kristófersson:

„Verðbólga er á endanum of margir peningar að elta of fáar vörur.“

Þetta er einmitt hin óhrekjanlega forsenda sem nefnd var í upphafi. Innra virði greiðslumyntarinnar og þar með verðgildi peningamagnsins leitar jafnvægis hvar það samræmist eða fellur að undirliggjandi raunhagkerfi.

Búum nú til lítið einfaldað líkan af hagkerfi á þessum peningamagnsforsendum sem fjármálaráðherra vísar til. Gefum okkur að undirliggjandi raunhagkerfi jafngildi 100 einingum greiðslumyntar með innra virðið 10 pr. einingu í jafnvægi. Raunhagkerfið jafngildir þá í upphafi 1.000. Svo gerist það að peningamagnið eykst og verður 110 einingar án þess að raunhagkerfið vaxi. Þá myndast ójafnvægi og þrýstingur til aðlögunar þannig að 110 einingar samsvari raunhagkerfinu. Innra virði greiðslumyntarinnar þarf þá að lækka um tæplega 10%. Þegar aðlögun er yfirstaðin og jafnvægi komið á aftur er innra virðið fallið úr 10 niður í 9,09, eða 1000/110. Verðbólgan reynist um 10%

En hvað gerist í okkar einfalda líkani ef helmingurinn af peningamagninu er verðtryggður? Jú það þýðir að helmingurinn af peningamagninu hefur verið tekinn úr sambandi í aðlögunarferlinu, sem leiðir til þess að hinn helmingurinn 50 einingar að viðbættri aukningunni, sem voru 10 einingar rýrna til aðlögunar. Innra virði greiðslumyntarinnar þarf þá að falla niður í um 8,3. Þegar aðlögun er yfirstaðin hefur verðlag hækkað um 20% og leiðin eða verðbólguhalinn verið lengri og sársaukafyllri.

Þetta er ekki búið. Í þessu ferli var verðtryggingin í óða önn að framleiða peninga til að halda verðmætum verðtryggða hlutans á pari við upprunalegt verðgildi. Verðtryggingin prentaði peninga til handa handhöfum verðtryggða hlutans þannig að þeir yrðu „jafnsettir“ eftir sem áður. Fjöldi eininga greiðslumyntar í þeirra höndum jókst sömuleiðis um 20%.

Í þessu einfaldaða dæmi leiddi 10% aukning peningamagns til aukaprentunar peninga í gegnum verðtryggingu til viðbótar og á endanum til um 20% verðbólgu þegar helmingur peningamagnsins er verðtryggður.

Álykta má, út frá þessari æfingu, byggðri á óhagganlegri forsendu, þeirri sem fjármálaráðherra benti á og útreikningum sem við lærðum öll í barnaskóla, að verðtryggingin vinnur gegn verðstöðugleikanum og að hún mismunar handhöfum peningamagnsins. Sömuleiðis má draga þá ályktun að verðtryggingin hamli miðlun peningastefnunnar.

Fólkið sem stjórnar peningamálum Íslands, meðal annarra seðlabankastjóri og vara seðlabankastjóri hafa á undanförnum áratugum staðið vörð um verðtrygginguna í verki, í ræðu og í riti. Þetta hafa þessir aðilar haft fyrir stafni, þrátt fyrir að það sé helsta verkefni Seðlabanka Íslands, að lögum, að standa vörð um verðstöðugleikann.

Orðið verðbólguvæntingar heyrist reglulega þegar stjórnendur peningamála tala til almennings um peningamál. Að verðbólgan stafi af of miklum verðbólguvæntingum í samfélaginu. En er við öðru að búast þegar fyrir liggur að stjórnendur peningamála vinna beinlínis gegn verðstöðugleikanum? Halda til að mynda verðtryggingunni að almenningi sem hefur viljað hana feiga alla þessa öld eins og skoðanakannanir hafa sýnt. Í heil 5 ár hefur Seðlabanka Íslands mistekist hið lögbundna skylduverk sitt að koma böndum á verðbólguna. Með röðum mistaka, m.a. með ofreistum vöxtum til að ná niður íbúðarverði (sem engum vestrænum seðlabanka dytti í hug) og sértrúarkukli í kringum verðtryggingu hafa peningastjórnvöld leitt þjóðina til verðbólguvæntinga. Ljóst er að peningastjórnendur þurfa fyrst að líta inn á við, laga innri og ytri kerfin tengdum peningum áður en almenningur fær trú. Hrópin á almenning hafa engan tilgang á meðan allt er í molum þar í ranni.

Höfundur er vélaverkfræðingur.