Að byrgja brunninn er ó­dýrara

Í grein sem ég birti í síðustu viku, Börnin sem bíða, var fjallað um bið barna eftir geðheilbrigðisþjónustu og þörf á breytingum þegar við kemur snemmtækri íhlutun. Sú bið er ekki aðeins tímabundin óþægindi heldur getur haft langvarandi áhrif á líf barna, fjölskyldna þeirra og samfélagið í heild. Í gær var birt frétt um nýja yfirlitsgrein þar sem fram kemur að á síðustu áratugum hafi hlutfall fólks með endurhæfingar- og örorkumat á vinnualdri aukist verulega á Íslandi, úr 6,3% árið 2000 í 9,4% árið 2024. Mest hafi fjölgað greiningum sem tengjast þunglyndi, kvíða, verkjavanda, ADHD og einhverfu.

Það sem vekur sérstaka athygli er að margar þessara áskorana eiga rætur sínar í barnæsku eða á unglingsár. ADHD og einhverfa eru taugaþroskaraskanir sem koma fram snemma í lífi barna. Kvíði birtist oft í æsku og stór hluti þeirra sem glíma við kvíða síðar á lífsleiðinni finnur fyrst fyrir einkennum fyrir 12 ára aldur. Þunglyndi er sjaldgæfara í barnæsku en kemur oft fyrst fram á unglingsárum, þegar kröfur um félagslega og námslega aðlögun aukast.

Þegar við horfum á þessar staðreyndir má draga þá ályktun að geðheilbrigðisvandi fullorðinna byrjar ekki á fullorðinsárum heldur í barnæsku.

Snemmtæk íhlutun snýst ekki aðeins um að draga úr einkennum barna hér og nú heldur um að styrkja þroska, sjálfsmynd og færni áður en vandi verður langvinnur. Hún snýst líka um að styðja foreldra og skóla í að mæta þörfum barna á réttum tíma. Rannsóknir og reynsla fagfólks benda ítrekað til þess að því fyrr sem gripið er inn í, því meiri líkur eru á góðri þróun.

Sum lönd hafa náð góðum árangri í þjónustu í geðheilbrigðismálum og fimm atriði einkenna þessa þjónustu.

1. Þjónustan færð nær barninu. Stuðningur og ráðgjöf eru veitt í nærumhverfi barns, í hverfinu, leikskólum og skólum í stað þess að þurfa að fara í gegnum heilbrigðiskerfið og sérhæfð úrræði, með löngum biðlistum. Allar beiðnir fara á einn stað sem auðvelt er fyrir foreldra og/eða börn að leita til.
2. Lágþröskuldaþjónusta styrkt. Lágþröskuldaþjónusta merkir að það sé einfalt að fá aðstoð snemma, án þess að þurfa tilvísun, greiningu eða langa bið. Markmiðið er að grípa inn í áður en vandinn stækkar. Foreldrar, börn og kennarar geta sjálf óskað eftir aðstoð, jafnvel áður en einkenni hafa náð klínískri greiningu eða greining taugaþroskafrávika hafa verið staðfest og boðið er upp á stutta meðferð/viðtöl, foreldraráðgjöf eða námskeið.
3. Áhersla lögð á samstarf kerfa. Heilbrigðisþjónusta, skólar og félagsþjónusta vinna saman í stað þess að ábyrgðin dreifist milli stofnana. Ný lög um farsæld barna er skref í rétta átt en oft ströndum við þar sem fá úrræði eru í boði og biðin of löng.
4. Markviss stuðningur við foreldra. Fræðsla og stuðningur við foreldra eru oft fyrsta skrefið í stað þess að bíða eftir greiningu barns. Sérstaklega hjá yngri börnum þar sem foreldrar eru í lykilhlutverki barnsins í daglegum athöfnum.
5. Árangur metinn í rauntíma. Þjónustan er metin reglulega og úrræði aðlöguð að þörfum barna. Biðlistar mega ekki vera ,,ósýnilegir’’, við þurfum að vita hversu margir bíða, hversu löng biðin er, hvert innstreymi nýrra mála er og hver árangur inngripa er. Þá verður þetta ekki klínískt vandamál heldur rekstrarlegt, sem hægt er að greina og bregðast við.

Hagfræðingar og sálfræðingar hafa bent á að fjárfesting í geðheilbrigðisþjónustu sé ein hagkvæmasta samfélagslega fjárfesting sem hægt er að ráðast í. Í svokallaðriDepression Reportí Bretlandi var sýnt fram á að aukið aðgengi að sálfræðimeðferð gæti skilað sér til baka í formi minni örorku og aukinnar atvinnuþátttöku. Það er því ekki hægt að horfa á bætta þjónustu við börn og fjölskyldur þeirra sem útgjöld heldur fjárfestingu í framtíðinni. Börn bíða ekki bara eftir þjónustu, þau verða af mikilvægum tækifærum í þroska. Að byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í er því ekki bara betra heldur líka ódýrara.

Höfundur er sálfræðingur.