Fjöl­margir Ís­lendingar á ADHD-lyfjum sviptir bílprófi

Ómar ritar grein um þennan vanda sem hann birtir á Vísi. Þar segir hann að þúsundir Íslendinga á ADHD-lyfjum séu einu stoppi hjá lögreglu frá því að missa bílprófið í allt að 18 mánuði. Þetta er vegna gáleysis, þau eru ekki með læknisvottorð í vasanum sem staðfestir að þau séu fær um að aka bíl þrátt fyrir að taka ADHD-lyfin sín.

Stíf dómaframkvæmd

„Lögin gera nefnilega engan sérstakan greinarmun á fullkomlega löglegum ADHD-lyfjum og amfetamíni sem selt er í dimmum húsasundum,“ segir Ómar.

Samkvæmt 50. gr. umferðarlaga nr. 77/2019 er enginn sem er undir áhrifum ávana- og fíkniefna eða lyfja hæfur til að stjórna ökutæki. Mælist slíkt efni í blóði ökumanns telst hann sjálfkrafa óhæfur til aksturs. Og skiptir þá engu máli hvort viðkomandi telji sig vera með allt á hreinu, afleiðingarnar séu ekkert grín: Svipting ökuréttar í allt að 18 mánuði og að lágmarki 100.000.- króna sekt. 

En þó er til undanþága, að ef ökumaður notar lyfseðilskylt lyf getur hann sloppið undan þessu en þá aðeins að hann sé með slíkt leyfi við hendina.

Einn af hverjum 10 fullorðnum Íslendingum á aldrinum 18–44 ára tekur ADHD-lyf daglega. Ómar fullyrðir að langflestir þessara notenda hafi aldrei heyrt af lagaákvæðinu sem gæti haft af þeim bílprófið – og enn færri vita hvernig þeir geta sloppið við að eiga það á hættu.

Heimsmeistarar í notkun ADHD-lyfja

Vísir greindi einmitt, í september 2023 frá hremmingum pars sem lenti í þessu. Hjónin Valdimar og Hanna María Rand­rup, í­búar í Hvera­gerði, voru hand­tekin í fyrra­kvöld þar sem am­feta­mín fannst í blóði þeirra vegna ADHD lyfsins Elvan­se sem þau eru á.

Að sögn Ómars láta landsmenn ekki að sér hæða þegar notkun ADHD-lyfja er annars vegar. Árið 2023 notuðu 14.7% ungmenna á aldrinum 7–17 ára ADHD-lyf. Hjá fullorðnum 18–44 ára var hlutfallið 10.2% – 9.4% karla og 11% kvenna, samkvæmt niðurstöðu rannsóknar sem birt var í Læknablaðinu árið 2024.

„Frá árinu 2010 hefur notkun aukist um 414% hjá körlum og 543% hjá konum á þessu aldursskeiði. Íslendingar eiga vitaskuld höfðatölu-heimsmetið hér eins og í flestum öðrum greinum og frændur okkar í Noregi og Svíþjóð eiga ekki séns í okkur: Við notum 13 sinnum meira af ADHD-lyfjum en Norðmenn og þrisvar sinnum meira en Svíar. Árið 2023 var notkun hér á landi 66,5 dagskammtar á hverja 1.000 íbúa á dag – þreföld meðaltalsnotkun Norðurlandanna.“

Læknar hljóti að axla ábyrgð

Ómar segir að langflestir þessara nýju notenda ADHD-lyfja, eða heil áttatíu prósent, séu fullorðnir einstaklingar sem aka til vinnu, sækja börn í skóla og lifi eðlilegu lífi. Þessi hópur fari stækkandi en um áramótin 2023-2024 biðu 2.100 manns eftir greiningu.

Að sögn lögmannsins þurfa læknar sem ávísa ADHD-lyfjum að taka ábyrgð. Læknisvottorð um aksturshæfni á að vera sjálfsagður hluti af hverri einustu ávísun á amfetamínskyldri meðferð. „Þar til þetta breytist er heppilegra fyrir þær þúsundir Íslendinga sem taka þessi lyf daglega geri ákveðnar ráðstafanir: Panta tíma hjá lækninum sínum, óska eftir vottorðinu og taka svo strætó þegar þeir ætla sækja það,“ er ráðlegging Ómars til þeirra sem taka ADHD-lyf.