Aðal­með­ferð í dóms­máli um netsölu á­fengis eftir 2 daga

Loks hillir undir dóm í máli sem hverfist um hvort netsala áfengis, eins og hún er stunduð af nokkrum einkafyrirtækjum á Íslandi, sé lögleg eða ekki. Aðalmeðferð í máli Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu gegn Smáríkinu (mál nr S-1780/2025) fer fram eftir tvo daga, fimmtudaginn þann 5. mars nk.kl.9:30-14:00 í sal 3 í Héraðsdómi Reykjaness, Fjarðargötu 9 í Hafnarfirði samkvæmt upplýsingum á vef dómstólsins. Hvernig sem niðurstaða dómsins verður má reikna með að málið rati alla leið, þ.e. til Hæstaréttar, því mikið er undir fyrir samfélagið í heild.

Hver er aðdragandinn?

ÁTVR kærði netsöluaðilafyrir ólöglega sölu áfengis til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu þann 16. júní 2020. Netsalan fór fram þannig að áfengið var flutt inn, bunkað upp á lager innanlands og selt síðar þaðan beint til neytenda. Sala var talin ólögleg því það er einungis ÁTVR sem má selja og afhenda áfengi beint til neytenda í gegnum smásölu. ÁTVR er með slíkan einkarétt á smásölu áfengis samkvæmt íslenskum lögum. Fékk Ísland eins og fleiri norrænar þjóðir undanþágu frá reglum EES/ESB fyrir þessu fyrirkomulagi á grundvelli lýðheilsu.

Óeðlilegur dráttur á lögreglurannsókn

Þrátt fyrir að ÁTVR hafi kært þann 16. júní 2020 fyrir bráðum 6 árum er niðurstaða ekki fengin enn í netsölunni. Slíkur dráttur hlýtur að teljast í hæsta máta óeðlilegur. Líklega hefði eðlilegur tími frá kæru til niðurstöðu dómstóla geta verið 1-2 ár í svona tilviki. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu tók yfir 5 ár bara í rannsókn málsins og lagði ekki fram ákæru inn til Héraðsdóms Reykjaness fyrr en sl. haust. Dráttur á rannsókn málsins var gríðarlangur. Að mati breiðfylkingar forvarnarsamtaka var drátturinn óeðlilega langur og þarf að skýra opinberlega.

Fjármálaráðherrar gáfu tóninn

Á þessum árum var stanslaus áróður í gangi frá leiðandi ráðherrum sem fóru með málefni ÁTVR og málefni lögreglunnar. Sem dæmi má nefna að þann 21. júlí 2021 er haft eftir Bjarna Benediktssyni í frétt Ríkisútvarpsins undir fyrirsögninni, Netverslun með áfengi “frábær viðbót”Bjarni Benediktsson, fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, fagnar netverslun með áfengi og segir hana frábæra viðbót. Hann segir gildandi löggjöf um áfengisverslun tímaskekkju sem tímabært sé að endurskoða. Á þessum tíma er Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra og fór sem slíkur með málefni ÁTVR samkvæmt lögum. Hann hafði einnig afgerandi áhrif á hvað stofnanir ríkisins fengu af fjárframlagi ríkisins til starfsemi sinnar með framlagningu fjárlagafrumvarpa á Alþingi á hverju ári í fjármálaráðherratíð sinni.

Þá er haft eftir Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur, þá fjármálaráðherra sem fór með málefni ÁTVR og gerð fjárlagafrumvarpa, þann 7. febrúar 2024 í frétt á vísi undir fyrirsögninni Vill selja Póstinn og segir ÁTVR tímaskekkju að hún vildi leggja niður ÁTVR til að tryggja samkeppni. Samkvæmt gildandi lögum er ÁTVR einmitt starfrækt til að koma í veg fyrir samkeppni með áfengi því áfengi er engin venjuleg neysluvara, eins og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur haldið á lofti um árabil og Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga segir í áskorun til Alþingis og ríkisstjórnar um takmörkun áfengissölu þann 7. júní 2024.

Dómsmálaráðherrar gáfu tóninn

Þann 14. júní 2023 er haft eftir Jóni Gunnarssyni, þáverandi dómsmálaráðherra og þar með æðsta yfirmanni lögreglunnar í landinu sbr. 4. gr. lögreglulaga, í veffrétt Morgunblaðsins undir fyrirsögninni Vefverslun með áfengi er lögmæt Ég get ekki dregið aðra ályktun en þá að vefverslun með áfengi sé lögmæt. Hér hafa verið margar vefverslanir með áfengi um nokkurra ára skeið og þetta hefur gengið vel.

Á árunum frá því að ÁTVR kærði áfengisnetsöluna árið 2020 til lögreglunnar og til síðustu ríkisstjórnarskipta gáfu báðir fjármálaráðherrarnir, sem fóru með málefni ÁTVR og höfðu afgerandi fjárlagavald yfir ríkisstofnunum, út að þeir vildu breyta lögunum og heimila netsölu og/eða leggja niður ÁTVR. Þetta voru Bjarni Benediktsson og Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir. Á sama hátt gáfu allir dómsmálaráðherrar þessa tíma og þar með æðstu yfirmenn lögreglunnar í landinu, út að þeir vildu breyta lögunum og heimila netsölu þessa. Dómsmálaráðherrar á þessum tíma voru Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Jón Gunnarsson og Guðrún Hafsteinsdóttir. Jón Gunnarsson gekk einna lengst sem sagði beint út að hann teldi söluna vera löglega sbr. tilvitnun ofar. Undir þessum tón lá kæra ÁTVR á borðum lögreglunnar ár eftir ár án framgangs.

Þeir halda að þetta sé einhver loophole

Síðasta haust lagði lögreglan loks fram ákæru á hendur netsölu í Héraðsdóm Reykjaness. Í frétt á vísi 27. ágúst sl. undir fyrirsögninni Áfengið þarf að vera erlendis þegar þú pantar það segir Sviðsstjóri ákærusviðs Lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu segir að ekki hefði verið ákært fyrir netverslun með áfengi nema lögregla væri fullviss um að salan væri ólögmæt. Engu máli skipti þótt áfengi sé í eigu erlends fyrirtæki ef það er ekki erlendis þegar það er selt.

Í fréttinni eru rök lögreglunnar rakin, en þau eru þau sömu og forvarnarsamtök hafa haldið á lofti um árabil um að ekki sé um neitt svokallað grátt svæði (loophole) að ræða varðandi smásöluna. Sviðstjóri ákærusviðs lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu segir „Þeir halda að þetta sé einhver loophole en viðsjáum bara til,“. Tekist verður á um þessa túlkun í aðalmeðferð málsins þann 5. mars.

Áskorun heilbrigðisstétta og forvarnarsamtaka til stjórnvalda

Í máli þessu er rétt að halda til haga að heilbrigðisstéttir og forvarnar- og foreldrasamtök hafa reynt að koma upplýsingum til almennings um skaða óhóflegrar áfengisneyslu, nú síðast Læknafélag Íslands á Læknadögum. Þá hafa heilbrigðisstéttir og forvarnar- og foreldrasamtök haft áhyggjur af netsölunni og reynt að hafa áhrif á stjórnvöld með því að hvetja þau til að efla lýðheilsu og spara fjármagn sem annars færi í að verjast afleiðingum óhóflegrar áfengisneyslu. Í þessu samhengi má nefna að þann 26. ágúst 2024 var send Áskorun breiðfylkingar félaga heilbrigðisstétta, forvarnarsamtaka og fleiri til yfirvalda um að bregðast við yfirstandandi lýðheilsuógn vegna stóraukinnar netsölu áfengis.

Í janúar 2025 sendu þessir aðilar stjórnvöldum sparnaðarráðið Verum hagsýn í ríkisrekstri – sparnaðarráð frá breiðfylkingu heilbrigðisstétta, forvarnasamtaka ofl. í samráðsgátt 21. janúar 2025.

Heilbrigðisstéttir, forvarnar- og foreldrasamtök hafa því ekki látið sitt eftir liggja á síðustu árum. Þau hafa beitt sér ötullega fyrir því að stjórnvöld standi við markmið gildandi laga um einkasölu ÁTVR á áfengi og hviki í engu frá samþykktri lýðheilsustefnu til ársins 2030. Þau hafa staðið vaktina og reynt að tala um fyrir stjórnvöldum. Klúðrið sem nú stendur yfir í áfengisvörnum landsins er því ekki í boði heilbrigðisstétta, forvarnar- og foreldrasamtaka, heldur í boði stjórnvalda og stofnana þess.

Siv Friðleifsdóttir,

Höfundur er félagi í Fræðslu og forvörnum – félagi áhugafólks um forvarnir og heilsueflingu og fyrrum heilbrigðisráðherra.