Um­önnunar­bilið og kerfislægar hindranir á ís­lenskum vinnu­markaði

Á Íslandi endurspeglar krefjandi staða foreldra ungra barna rótgróið, kerfislægt vandamál á vinnumarkaði; bilið í umönnun frá lokum fæðingarorlofs þar til barn fær pláss á leikskóla eða annarri dagvistun. Ólíkt hinum Norðurlöndunum hafa íslensk stjórnvöld ekki tryggt börnum lögbundinn rétt til leikskólapláss að loknu fæðingarorlofi og því hvílir ábyrgðin á herðum foreldra að brúa bilið. Meirihluti barna fær ekki pláss á leikskóla fyrr en við 18–24 mánaða aldur og einungis 7% barna fá pláss við lok fæðingarorlofs. Samkvæmt tölum Hagstofunnar hefur hlutfall eins árs barna á leikskóla raunar farið lækkandi undanfarið. Umönnunarbilið hefur víðtækari áhrif en sýnist í fyrstu – ekki aðeins á barnafjölskyldur heldur á íslenskan vinnumarkað, tekjuþróun, jafnrétti og hagkerfið í heild.

Áhrif á fjárhag og starfsferil mæðra

Foreldrar reyna að brúa bilið með því að nýta sér aðstoð ættingja, dagforeldra eða með því að laga atvinnuþátttöku sína að veruleikanum sem við þeim blasir. En þessi úrræði eru ekki aðgengileg öllum og duga oft skammt. Ef það að draga úr atvinnuþátttöku reynist eina leiðin eru það mun oftar mæður sem taka það á sig. Rannsóknir sýna að konur eru líklegri til að lengja fæðingarorlof sitt með lægri greiðslum, fara í hlutastörf eða hverfa tímabundið af vinnumarkaði. Þetta hefur ekki bara bein áhrif á laun þeirra, heldur einnig starfsframa og framtíðarlífeyrisréttindi. Þegar bornar eru saman tekjur karla og kvenna yfir starfsævina bera konur allt að 28% minna úr bítum en karlar. Það segir þó ekki alla söguna því fyrstu krónurnar sem fólk greiðir í lífeyrissjóð eru þær verðmætustu, sem leiðir til skertra eftirlauna hjá konum þegar starfsævi lýkur. Svo þessi ár í upphafi starfsferils skipta miklu.

Vinnumarkaðsgögn styðja það sem hér hefur verið rakið. Í nýjasta Hagkorni BHM kemur fram að konur séu 47% allra starfandi og karlar 53%.Munurinn á atvinnuþátttöku kynjanna er hins vegar sá að konur eru meira en tvöfalt líklegri til að gegna hlutastörfum, 34% samanborið við 16% karla, og þær vinna að jafnaði færri vinnustundir í fullu starfi en karlar. Munurinn sést vel í tekjugrunni kynjanna; fyrir hverjar 100 krónur sem karlar afla hafa konur um 80 krónur.

Stærsti hluti tekjugliðnunarinnar verður strax eftir fyrstu barneign. Greiningar leiða í ljós að atvinnuþátttaka kvenna lækkar verulega í kjölfar barneigna og er um 20% lægri tíu árum eftir fyrstu barneign miðað við þróunina fyrir barneign. Atvinnuþátttaka karla lækkar hins vegar aðeins lítillega fyrstu árin eftir fæðingu barns, en hækkar fljótlega aftur og nær svipuðu eða hærra stigi en fyrir barneign. Umönnunarbilið er því ekki einungis tímabundin áskorun fyrstu árin eftir fæðingu barns, heldur hefur það langvarandi áhrif á stöðu kynjanna á vinnumarkaði og stuðlar að auknum mun í ævitekjum.

Ástæður þess að mæður eru líklegri til að brúa umönnunarbilið eru bæði efnahagslegar og menningarlegar. Sú hugmynd er lífsseig að móðirin sé það foreldri sem „sjálfsagt“ er að sinni umönnun barna, beri meginábyrgð á heimilisstörfum og skipuleggi fjölskyldulífið. Rannsóknir staðfesta þetta, þær sýna að konur verja meiri tíma en karlar í ólaunuð störf og eru líklegri til að vera heima vegna veikinda barna. Þessi ósýnilegu umönnunarstörf og álagið sem þeim fylgir hefur sýnileg áhrif á möguleika kvenna til fullrar þátttöku á vinnumarkaði.

Úrræði stjórnvalda og opinber stefna

Eitt er það að takast á við foreldrahlutverkið heima fyrir og innan fjölskyldna, en á sama tíma stendur leikskólakerfið sjálft frammi fyrir kerfislægum vanda; skorti á leikskólakennurum, veikri innviðaþróun og mikilli starfsmannaveltu. Því er algengt að væntingar foreldra um leikskólapláss við lok fæðingarorlofs bregðist. Ekki hjálpar að dagforeldrakerfið skuli hafa dregist saman og að húsnæði margra leikskóla skuli vera komið að þolmörkum. Þetta gerir stöðu foreldra enn erfiðari og þrýstingurinn lendir aftur á mæðrum, sérstaklega þeim sem hafa lítið bakland, eru í vaktavinnu eða eru einstæðar mæður.

Til að sporna við þessari stöðu hafa sveitarfélög víða tekið upp heimgreiðslur sem ætlað er að bæta foreldrum upp skort á leikskólaplássum. En ný rannsókn Jafnréttisstofu sýnir að 80% viðtakenda heimgreiðslna eru mæður. Með öðrum orðum: Þetta úrræði sem stjórnmálamenn töldu gefa fjölskyldum aukið frelsi viðheldur í reynd kynjaðri verkaskiptingu og hvetur mæður til að vera lengur heima að lokinni fæðingu barns. Áhrifin eru því kerfislæg og varanleg, ekki persónuleg og tímabundin.

Samhliða þessu ber að horfa til þess að konur eru fjölmennari en karlar á opinberum vinnumarkaði. Þær starfa þar í þjónustu- og umönnunarstörfum þar sem álag er mikið, launaþróun hæg og hlutastörf algeng. Þetta styður við það sem kemur fram í rannsókn sem Hagfræðistofnun HÍ vann fyrir BHM, að háskólamenntaðar konur séu með svipaðar tekjur og karlar með stúdentspróf — kerfið dragi úr arðsemi menntunar þeirra.

Mikilvægt er að opinber stefnumótun taki mið af þessari heildarmynd og að stjórnvöld viðurkenni að skipulag umönnunar ungra barna er ekki einkamál fjölskyldna heldur samfélagslegt verkefni sem hefur víðtæk áhrif á jafnrétti, efnahagslegt öryggi og lífsgæði. Ef við ætlum að tryggja raunverulegt jafnrétti, öflugan vinnumarkað og hagsæld til framtíðar, verður að líta á umönnun ungra barna sem sameiginlega ábyrgð samfélagsins – og fjárfesta í lausnum sem raunverulega jafna leikinn.

Í tilefni af alþjóðlegum baráttudegi kvenna 8. mars stendur BHM fyrir morgunverðarfundi í Norræna húsinu á föstudaginn 6. mars kl. 8:30-10:30, þar sem farið verður yfir umönnunarbilið og aðrar áskoranir mæðra á vinnumarkaði.

Kolbrún Halldórsdóttir formaður BHM

Sunna Símonardóttir formaður jafnréttisnefndar BHM