Um lýðfullveldi

Lýðræði og lýðfullveldi í íslenskri stjórnskipan. Lýðræði vísar til þess hvernig fyrirkomulagi löggjafarvalds og framkvæmdavalds er oft skipulagt og beitt í umboði kjósenda, þ.e. þingið ver stjórnina. Lýðfullveldi vísar til þesshvar hið endanlega vald liggur (e; sovereignty). Bandaríkjunum er þetta orðað í upphafi stjórnarskrárinnar sem á sama bakgrunn og okkar: „We the People“.

Í norrænum stjórnarskrám er sama hugsun tjáð með þeirri meginreglu að allt opinbert vald spretti frá fólkinu. Á Íslandi höfum við séð þetta raungerast með Icesave niðurstöðunni. Bretland er eina nærtæka dæmið um að fullveldið liggur hjá þingi.

Niðurstaðan á að vera að forseti skýtur lögum til þjóðarinnar, þegar spenna hefur myndast milli þings og þjóðar. Heimildin er ekki persónulegt vald forseta heldur leið hans til að fullnusta stjórnskipan lýðveldisins. Þú eða við eigum síðasta orðið. Ágreiningur um stór mál hefur leitt til þess að lög hafa verið borin undir þjóðina eða dregin til baka þegar ljóst var að þjóðaratkvæði kynni að fylgja. Þannig hefur orðið til lifandi jafnvægi milli þings og þjóðar. Í þessu ljósi er mikilvægt að greina á milli lýðræðis sem stjórnarforms og lýðfullveldis sem uppruna valds. Forsetinn kjörinn beint, varðveitir rétt þjóðarinnar til að útkljá hugsanlegt eða líklegt misræmi milli fulltrúa og kjósenda. Það er ekki íhlutun í lýðræði heldur stærsti hluti þess. Ágreiningur um stór mál hefur leitt til þess að lög hafa verið borin undir þjóðina eða dregin til baka, þegar ljóst var að þjóðaratkvæði kynni að fylgja. Þannig hefur orðið til lifandi jafnvægi milli þings og þjóðar.

Höfundur er fjármálahagfræðingur og líffræðingur