Þegar refsing ein­stak­lings, verður refsing fyrir alla fjöl­skylduna

Áhrif fangelsisvistar ná langt út fyrir fangelsismúrana. Þegar einn einstaklingur afplánar refsingu, breytist líf allra í fjölskyldunni.

„Er síminn hringdi þá svaf borgin.

Ég sat sem lamaður við þá frétt.

Ég fylltist reiði – síðan kom sorgin.

Sumar fréttir hljóma aldrei rétt.“

(syndir feðranna-Bubbi Morthens)

Svona lýsir Bubbi Morthens augnablikinu þegar foreldri fær þær fréttir að sonur sé ákærður fyrir alvarlegt brot. Í einni svipan getur lífið breyst.

En það er ekki aðeins sá sem fer í fangelsi sem finnur fyrir afleiðingunum. Fangelsisvist eins verður oft áfall fyrir heila fjölskyldu.

Foreldrar standa frammi fyrir skömm og sjálfsásökunum. Makar þurfa að takast á við breytt heimilislíf, fjárhagsáhyggjur og óvissu. Systkini geta upplifað missi, reiði og einangrun. Börn bera stundum leyndarmál sem þau skilja ekki til fulls eða þora ekki að ræða.

Þegar nákominn einstaklingur er handtekinn, bíður dóms, fer í afplánun eða losnar úr fangelsi getur allt lífið tekið breytingum. Tilfinningaskalinn er breiður, áfall, skömm, sorg, reiði og stundum jafnvel léttir. Allar þessar tilfinningar þurfa rými og úrvinnslu.

Börn sem eiga foreldri eða annan nákominn í fangelsi geta átt erfitt með að ræða stöðuna við aðra. Stundum er reynt að hlífa þeim við sannleikanum, en börn skynja gjarnan að eitthvað sé ekki eins og það á að vera. Skömmin getur haft áhrif á líðan þeirra, sjálfsmynd og samskipti.

Hjá mökum getur fangelsisvist raskað öryggi og jafnvægi fjölskyldunnar. Tekjur geta fallið niður á meðan útgjöldin haldast, og álagið eykst. Foreldrar fullorðinna barna sem afplána refsingu glíma oft við djúpa sorg, sektarkennd og spurningar um eigið hlutverk.

Þrátt fyrir víðtæk áhrif á líf fjölskyldna hefur sérhæfður stuðningur fyrir aðstandendur fanga lengi verið takmarkaður hér á landi.

Bjargráð er verkefni sem hófst í ágúst 2022. Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið styrkir Biskupsstofu til að veita aðstandendum fanga faglega aðstoð. Þjóðkirkjan/ Biskupsstofa útvegar húsnæði og faglegt starfsumhverfi. Húsnæðinu deilir Bjargráð (FAFF) með Fjölskyldu- og sálgæsluþjónustu kirkjunnar sem staðsett er í Háteigskirkju. þjónustan stendur öllum til boða, óháð trú eða lífsýn.

Bjargráð er faglegt úrræði sem veitir aðstoð fyrir fjölskyldur fanga, þar sem hugtakið fjölskylda er skilgreint vítt. Fjölskylda getur verið hver sá sem upplifir sig tengdan fanganum. Markmiðið er að styðja þá sem standa utan fangelsisins en lifa engu að síður með afleiðingum afplánunar.

Þegar einstaklingur afplánar refsingu er samfélagið að framfylgja dómi.

En refsingin snertir oft fleiri.

Kannski þekkir þú einhvern sem lifir með þessari reynslu.

Kannski veist þú það ekki einu sinni.

Fangelsisvist snertir fleiri en við gerum okkur grein fyrir, og alltof oft er þögnin þyngri en dómurinn sjálfur.

Þess vegna skiptir máli að vita að stuðningur er til.

Að einhver hlusti. Að einhver skilji.

Samfélag sem vill stuðla að endurhæfingu, farsæld og velferð barna getur ekki litið fram hjá stöðu fjölskyldna fanga. Stuðningur við aðstandendur er ekki aðeins mannúðarmál, hann er einnig hluti af forvörnum og sterkari samfélagsgerð.

Því þegar refsing eins verður að refsingu fyrir heila fjölskyldu má fjölskyldan ekki gleymast.

„Sonur minn er ekki illur maður

engin sál veit sinn lífsins veg.

Sem lítill drengur var hann góður - glaður

nú græt ég hans örlög - hryggileg.

(Syndir feðranna, Bubbi Morthens)“

Höfundar eru fjölskyldufræðingar hjá Bjargráði