Við­vera, frammi­staða og vel­líðan á vinnu­stöðum: Við búum á Ís­landi – og þurfum að vinna með það

Undanfarið hefur verið mikil umræða um viðveru á vinnustöðum, veikindi og áhrif þeirra á rekstur fyrirtækja og stofnana. Umræðan snýst gjarnan um stjórnun, skipulag og menningu, en einn þáttur fær mun minni athygli: vinnuumhverfið sjálft og innivistin.

Vellíðan og frammistaða starfsfólks ræðst ekki aðeins af stjórnun. Rannsóknir sýna að loftgæði, loftræsing og hitastig hafa marktæk áhrif á einbeitingu, hugræna frammistöðu og afköst[1-3]. Þegar starfsfólki líður illa í vinnuumhverfi sínu, hvort sem það lýsir sér í þreytu, ertingu eða skertri einbeitingu, hefur það bein áhrif á framleiðni og mætingu[4].

Skert framleiðni hjá starfsfólki sem mætir en líður ekki vel (e. presenteeism) getur verið stærri hagræn byrði fyrir fyrirtæki en bein fjarvera 5. Þetta undirstrikar að vinnuumhverfið sjálft þarf að vera hluti af lausninni, ekki aðeins viðveruskráning og stjórnun.

„Loftið er svo þurrt" – en við höfum ekki skynfæri fyrir raka

Ein algengasta athugasemd á íslenskum vinnustöðum yfir vetrarmánuðina er að loftið sé „þurrt". Þessa athugasemd ber að taka alvarlega, en hana þarf að skoða í réttu samhengi.

Fólk hefur ekki skynfæri fyrir raka. Það sem við köllum „þurrt loft" er upplifun og hún á sér oft fleiri skýringar en rakamagn eitt og sér. Svipuð einkenni, þurrkur í augum, erting í nefi og hálsi, þreyta, höfuðverkur og skert einbeiting, koma einnig fram þegar eitthvað annað er að í inniloftinu: efnamengun, svifryk og örfínar agnir, ófullnægjandi loftskipti eða rakaskemmdir í húsnæði. Rannsóknir sýna að upplifun af þurrki og ertingu getur verið margs konar og er ekki einungis háð raka[6,7].

Raki eða þurrkur í íslensku loftslagi

Íslenskt loftslag er kalt og rakamagn útilofts mjög lágt yfir veturinn. Hlutfallsraki í frosti er um 75-80 %, við –10°C, inniheldur loftið aðeins um 1,5-2.5 g/m³ af vatni. Þegar þetta loft kemur inn og er hitað í 20–22 °C lækkar hlutfallsrakinn verulega, jafnvel niður í 10–15% RH en rakamagnið er það sama og utandyra eða um 2 g/m³. Þetta er einföld byggingareðlisfræði sem íslenskar byggingar og við þurfum að lifa með.

Það sem skiptir máli er að hlutfallsraki segir ekki til um magn vatns í lofti, heldur hversu nálægt loftið er mettun við ákveðið hitastig. Rannsóknir benda til að rakamagn (absolute humidity) sé í raun betri mælikvarði á heilsu og veirusmit en hlutfallsraki [6,8,9].

Þegar loftið er þurrara geta slímhúðir í augum, nefi og öndunarvegi orðið viðkvæmari. Margir finna þá fyrir þurrum augum, ertingu í nefi eða hálsi. Rannsóknir benda jafnframt til þess að sumar öndunarfæraveirur geti lifað lengur og dreifst auðveldara í þurru lofti, þó að smittíðni ráðist einnig af loftskiptum, mannmergð og viðverutíma í sama rými[8].

Spurningin er því ekki aðeins hvort loftið sé of þurrt heldur hvort rakaígjöf sé rétta svarið.

Þægilegt rakahlutfall fyrir fólk getur reynst óþolandi fyrir sumar byggingar á veturna

Algengt viðbragð er að óska eftir rakaígjöf til að ná 40–60% hlutfallsraka innandyra. Þó að sumar rannsóknir sýni að aukinn raki geti dregið úr einkennum í sumum tilvikum, er sambandið flókið og niðurstöður ekki samhljóða um árangur[6].

Við íslenskar aðstæður þarf að bæta inn gríðarlegu magni vatns til að sjá mælanlega hækkun, sérstaklega í loftræstum húsum. Það eykur rakaálag á byggingu og getur valdið rakaþéttingu í útveggjum sem eru einangraðir að innan eins og flest steinsteypt hús á Íslandi eru, einnigí þakrýmum, og þar með aukið líkur á rakaskemmdum. Timburhús eru einnig afar viðkvæm fyrir þessu rakaálagi sérstaklega þau sem eru með illa frágengnu rakavarnarlagi, þunnum loftrásum eða of þéttu ytra byrði.

Rakaskemmdir fela í sér örverur, myglu, geislabakteríur og aukna útgufun efna og tengjast aukinni áhættu á heilsufarskvillum[10]. Þetta getur verið meiri heilsuvá en upprunalegi vandinn. Þetta er sérstaklega varhugavert í eldra húsnæði hérlendis þar sem útveggir eru oftast einangraðir að innan, timburþök eru algeng, rakavarnarlög ekki fullnægjandi og jafnvel ekki til staðar.

Í nýrri byggingum þar sem einangrun er sett utan á burðarvirki eða steypu og kuldabrýr þannig takmarkaðar, veggir og fletir verða hlýrri, eru minni líkur á rakaþéttingu. Gluggar skipta einnig miklu máli og þrefalt gler einangrar betur en tvöfalt. Einnig skiptir máli hvernig glugginn er byggður upp við jaðra glersins og í köntum gluggans. Ef þar eru notuð efni sem leiða síður kulda, til dæmis plast eða önnur sambærileg efni í stað áls, minnkar hættan á köldum flötum, móðu og rakaútfellingu

Sumir huga að því að bæta rakaígjöf í loftræsikerfi til að hækka hlutfallsraka. Rannsóknir benda til að í þeim tilfellum geti fundist skaðlegar örverur, sérstaklega ef umhirða og viðhald er ekki fullnægjandi, og þörf er á strangri eftirfylgni með sýnatökum[11,12]. Því er ekkert einfalt við að auka raka „upp í 40-60% hlutfallsraka" inni í íslenskum byggingum. Oft þýðir það einfaldlega að flytja vandann – ekki leysa hann.

Í stuttu máli má segja að hlutfallsrakastig sem er talið þægilegt geti verið of mikið rakaálag fyrir sumar byggingar yfir kalda vetrarmánuði á Íslandi. Við viljum hafa hlýtt og þægilegt inni, en byggingar í köldu eða tempruðu og jafnframt sveiflukenndu loftslagi geta brugðist illa við auknu rakaálagi. Þetta misræmi milli þæginda fólks og rakaþols bygginga er ein af áskorunum í innivist og hönnun bygginga á Íslandi.

Aðrir þættir sem skipta máli – og við ráðum betur við en raka á veturna

Upplifun sem kennd er við þurrt loft eða athugasemdir við loftgæði geta líka stafað af lélegri loftræsingu, svifryki og örfínum ögnum, rokgjörnum efnum (VOC), rakaskemmdum og útgufun byggingarefna. Eitt dæmi sem fær oft of litla athygli í þessu samhengi eru gólfteppi. Þau eru í auknum mæli valin í skrifstofurými, oft með hljóðvist að leiðarljósi. Það er skiljanleg ástæða, teppi deyfa hljóð og draga úr endurvarpi. En hljóðvist er hægt að leysa með öðrum hætti án þess að þekja gólffleti með teppum.

Gólfteppi – hljóðvist á kostnað loftgæða

Gólfteppi losa rokgjörn efni, safna ryki, ofnæmisvökum og örverum og við umgengni þyrlast agnir upp í loftið þannig að svifagnir í lofti hækka verulega miðað við hörð gólfefni [13–15]. Norsk yfirlitsrannsókn fann engar ritrýndar heimildir sem sýna að gólfteppi styðji við gott inniloft og niðurstaðan var skýr: æskilegt er að fara varlega með notkun gólfteppa í skrifstofum, skólum og leikskólum[13]. Þetta er loftgæðavandamál sem fær of litla athygli þegar efnisval er ákveðið.

Hvað getum við gert?

Í stað þess að reyna að framkalla raka sem hentar meginlandsloftslagi er skynsamlegra að vinna með þá þætti sem við ráðum raunverulega við:

• tryggt góð loftskipti og loftræsingu
• minnkað ryk og agnir
• vandað efnisval (málning, innréttingar, húsmunir)
• o forðast efni sem losa rokgjörn efni (VOC)
• notað mild þrifaefni og hreinlætisvörur án ilmefna/ertandi efna
• komið í veg fyrir rakaskemmdir og unnið markvisst með rakaöryggi

Þetta eru þættir sem við ráðum við og hafa raunveruleg áhrif bæði á heilsu og bygginguna sjálfa.

Líðan fólks í byggingum þarf alltaf að taka alvarlega og þurrkur í slímhúðum getur verið óþægilegur. Áður en gripið er til rakaígjafar í heilu rými eða byggingu, sem getur aukið rakaálag og valdið rakaskemmdum, er skynsamlegt að styðja slímhúðir með einstaklingsbundnum aðgerðum sem bæta líðan án þess að auka rakaálag á bygginguna.

Hönnun til framtíðar – í takt við íslenskt loftslag

Þegar við hönnum eða endurbætum vinnustaði og heimili þurfa hönnuðir, verkfræðingar og rekstraraðilar að vinna út frá heilnæmi bygginga, íslensku loftslagi og byggingareðlisfræði.

Góð innivist snýst um jafnvægi á milli fagsviða (hljóðs, lýsingar, loftgæða og varma) og heilsu notenda, endingu bygginga, orkunotkun og rekstrar.

Þurrt loft veldur oft óþægindum og það er eðlilegt að fólk óski eftir betri líðan. En í íslensku veðurfari, þar sem rakaskemmdir eru algengar og húsnæði er viðkvæmt fyrir rakaálagi, verðum við að vanda okkur. Viðvera, vellíðan og frammistaða á vinnustöðum ræðst ekki aðeins af menningu, félagslegu umhverfi og stjórnun heldur líka af byggingunum sjálfum, loftgæðum, ástandi þeirra og innivist.

Böðvar Bjarnason Byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari VERKVIST

Sylgja Dögg Sigurjónsdóttir Líffræðingur og Lýðheilsufræðingur VERKVIST

Heimildir

1. Allen JG, MacNaughton P, Satish U, Santanam S, Vallarino J, Spengler JD. Associations of Cognitive Function Scores with Carbon Dioxide, Ventilation, and Volatile Organic Compound Exposures in Office Workers: A Controlled Exposure Study of Green and Conventional Office Environments. Environ Health Perspect. 2016;124(6):805-812. doi:10.1289/ehp.1510037

2. Laurent JGC, MacNaughton P, Jones E, et al. Associations between Acute Exposures to PM2.5 and Carbon Dioxide Indoors and Cognitive Function in Office Workers: A Multicountry Longitudinal Prospective Observational Study. Environ Res Lett ERL Web Site. 2021;16(9):094047. doi:10.1088/1748-9326/ac1bd8

3. Wargocki P, Wyon D. Ten questions concerning thermal and indoor air quality effects on the performance of office work and schoolwork. Build Environ. 2016;112. doi:10.1016/j.buildenv.2016.11.020

4. Voordt T van der, Jensen PA. The impact of healthy workplaces on employee satisfaction, productivity and costs. J Corp Real Estate. 2021;25(1):29-49. doi:10.1108/JCRE-03-2021-0012

5. Strömberg C, Aboagye E, Hagberg J, Bergström G, Lohela-Karlsson M. Estimating the Effect and Economic Impact of Absenteeism, Presenteeism, and Work Environment-Related Problems on Reductions in Productivity from a Managerial Perspective. Value Health J Int Soc Pharmacoeconomics Outcomes Res. 2017;20(8):1058-1064. doi:10.1016/j.jval.2017.05.008

6. Wolkoff P. The mystery of dry indoor air – An overview. Environ Int. 2018;121:1058-1065. doi:10.1016/j.envint.2018.10.053

7. Bux K. Einfluss niedriger Luftfeuchten auf den Menschen im Kontext der Arbeitswelt. Published online 2024. doi:10.21934/BAUA:FOKUS20241028

8. Shaman J, Kohn M. Absolute humidity modulates influenza survival, transmission, and seasonality. Proc Natl Acad Sci U S A. 2009;106(9):3243-3248. doi:10.1073/pnas.0806852106

9. Wolkoff P. External eye symptoms in indoor environments. Indoor Air. 2017;27(2):246-260. doi:10.1111/ina.12322

10. World Health Organization. WHO Guidelines for Indoor Air Quality: Dampness and Mould. WHO; 2009. https://apps.who.int/iris/handle/10665/164348

11. Mendell MJ, Cozen M, Lei-Gomez Q, et al. Indicators of moisture and ventilation system contamination in U.S. office buildings as risk factors for respiratory and mucous membrane symptoms: analyses of the EPA BASE data. J Occup Environ Hyg. 2006;3(5):225-233. doi:10.1080/15459620600628589

12. Mendell MJ, Lei-Gomez Q, Mirer AG, Seppänen O, Brunner G. Risk factors in heating, ventilating, and air-conditioning systems for occupant symptoms in US office buildings: the US EPA BASE study. Indoor Air. 2008;18(4):301-316. doi:10.1111/j.1600-0668.2008.00531.x

13. Becher R, Øvrevik J, Schwarze PE, Nilsen S, Hongslo JK, Bakke JV. Do Carpets Impair Indoor Air Quality and Cause Adverse Health Outcomes: A Review. Int J Environ Res Public Health. 2018;15(2):184. doi:10.3390/ijerph15020184

14. Noorian Najafabadi SA, Sugano S, Bluyssen PM. Impact of Carpets on Indoor Air Quality. Appl Sci. 2022;12(24):12989. doi:10.3390/app122412989

15. Ren J, Wade M, Corsi RL, Novoselac A. Particulate matter in mechanically ventilated high school classrooms. Build Environ. 2020;184:106986. doi:10.1016/j.buildenv.2020.106986