Stefna í fíkni­efna­málum á villi­götum?

Kveikur tók fyrir fíkniefnavandann á Íslandi 14. apríl eins og hann birtist á götunni. Ég hef á síðustu árum tekið þátt í norrænu rannsóknarsamstarfi um mál tengd fíkniefnum og var einn viðmælenda Kveiks. Í greininni er komið inn á örfáa punkta sem vonandi varpa ljósi á málefnið.

Sérstaða fíkniefna í norrænu refsilöggjöfinni

Íslensku fíkniefnalögin eru ekki ósvipuð norrænni löggjöf um fíkniefni. Löggjöfin á Norðurlöndum er tiltölulega hörð og refsistefnu fylgt af festu. Í hnotskurn hafa Norðurlöndin lagt höfuðáherslu á að stöðva framboð fíkniefna. Dómar eru yfirleitt þungir og varsla jafnvel neysla fíkniefna refsiverð eins og í Svíþjóð.

Aftur á móti er refsipólitíkin í alþjóðasamhengi að öðru leyti tiltölulega mild á Norðurlöndum, þekkt í afbrotafræðinni sem skandinavíska undantekningin. Vægar refsingar, lág fangatala og mannúðleg fangelsi. Árangurinn er almennt talinn jákvæður, ítrekunartíðni brota í lægri kanti og alvarleg brot færri í Skandinavíu en í hinum engilaxneska heimi þar sem refsipólitíkin er mun harðari. Samt sem áður hefur löggjöfin á Norðurlöndum harðnað á síðustu misserum einkum í Svíþjóð og Danmörku. Ótti við erlend glæpagengi og vaxandi ofbeldi hefur ýtt undir þær raddir að hertar refsingar séu svarið við breyttum heimi. Fjöldi vistaðra í fangelsi hefur því í kjölfarið vaxið mjög og vandi vegna afplánunar þyngst.

Árangur refsistefnunnar og nýjar áherslur

Árangur refsistefnunnar í fíkniefnamálum er álitamál. Sumir telja stefnuna halda aftur af fjölda þeirra sem prófa og neyta fíkniefna og dragi því úr heildarumfangi fíkniefnaneyslu í samfélaginu. Aftur á móti er þungur fíkniefnavandi til staðar á Norðurlöndum og dauðsföll vegna neyslu fíkniefna tíð á alþjóðavísu. Stjórnvöld hafa skiljanlega haft áhyggjur af þessari þróun. Yfirvöld hafa því íhugað aðra kosti til að takast á við vanda þeirra sem neyta harðra efna. Skaðaminnkandi áherslur, eins og nálaskiptiþjónusta, og tillögur um afnám refsinga fyrir vörslu efna til eigin nota hafa komið fram og hlotið brautargengi ekki síst í Noregi.

Víða á Norðurlöndum hefur komið fram vilji til að taka á vanda verst setta hópsins með nýjum hætti. Líta á þá sem skjólstæðinga heilbrigðiskerfisins sem ekki eigi að refsa enda samræmist það varla gildum velferðarþjóðfélagsins að refsa sjúklingum. Neysla fíkniefna er aftur á móti ekki bara bundin við langt leidda fíkla heldur er mun almennari í samfélaginu og þekkist í raun innan allra þjóðfélagshópa. Við sjáum td skýr merki í fráveitukerfi okkar hér á höfuðborgarsvæðinu um neyslu sterkra efna einsog kókaíns. Neyslumælingar gefa einnig vísbendingar um að neyslan er ekki bara bundin við þá sem eiga í vanda með neyslu sína.

Nýjar nálganir í fíkniefnamálum eins og afnám refsinga fyrir vörslu fíkniefna til eigin nota verða aftur á móti flóknari þegar kemur að þeim hópi sem neytir fíkniefna í afþreyingarskyni og getur væntanlega valið hvort efnanna sé neytt eða ekki. Líklega er erfitt fyrir samfélagið að horfa átölulaust á fólk nota fíkniefni og gefa neyslunni þannig visst lögmæti án þess að um lögleiðingu sé að ræða. Þarna er fyrirstaða sem margir eiga erfitt með að líta framhjá. Fyrir utan að neysla fíkniefna er áhættusöm einnig fyrir frístundaneytendur. Auk þess sem stór hluti hagnaðar alþjóðlegrar brotastarfsemi kemur frá kaupum frístundaneytenda, þeir halda í raun uppi glæpagengjum sem fá mest af sínum hagnaði frá ólöglegri fíkniefnasölu.

Stórar haldlagningar fíkniefna á Íslandi og erlendis virðast ekki slá á markaðinn nema tímabundið; hann nær sér yfirleitt fljótt aftur og verðið breytist ekki – framboðið og eftirspurnin er svo mikil. Rannsóknir okkar við HÍ sýna að þeir sem segjast hafa áhuga á að ná sér í fíkniefni á Íslandi telja það auðvelt; efnin víða aðgengileg á netinu. Ekki er auðvelt að stöðva innflutning eða framleiðslu fíkniefna í landi sem er opið og frjálst þótt toll- og lögregluyfirvöld geri sitt besta við að framfylgja lögunum. Okkur tekst ekki einu sinni að halda öryggisfangelsinu Litla-Hrauni frá fíkniefnum, þrátt fyrir miklar ráðstafanir og töluverðan kostnað.

Þungir dómar sem fallið hafa hér á landi eða erlendis virðast ekki heldur hafa teljandi áhrif á markaðinn. Alltaf koma inn nýir aðilar til að mæta eftirspurninni freistingin á hinum ólöglega markaði um hagnað er alltaf sterkari en ætluð fælingaráhrif refsinga. Og nú situr nær helmingur fanga hjá okkur inni fyrir fíknibrot aldrei fleiri með öllum þeim kostnaði sem því fylgir og hundruðir bíða eftir afplánun. Burðardýr sem hingað koma með efni erlendis frá handtekin við komu eru iðulega í þröngri stöðu jafnvel þolendur mansals föst í neti glæpagengja og enda í fangelsi hér á landi áður en þeim erlendu er vísað úr landi. Eftirgjöf varðandi bæði dóma og afplánun fíknibrota myndi vafalítið létta á fangelsiskerfinu sem „algjörlega er komið að þolmörkum“ eins og nýleg yfirlýsing fangavarða greinir frá.

Kostir í stefnumótun

Hvað á að gera varðandi fíknivandann? Spurning er hvort ekki eigi að taka eftirspurnarhliðina fastari tökum, hvers vegna svo margir festast í þungri neyslu. Rannsóknir sýna að margir þeirra eiga í margvíslegum persónulegum og félagslegum vanda sem þarf að mæta, áföll, ofbeldi og vanræksla. Hörð refsistefna ýtir þeim út á jaðarinn þar sem enga vernd er að fá og einungis eykur á þjáningu þeirra. Mikilvægt er að nálgast þau með skaðaminnkandi hætti og uppbyggilegri ráðgjöf og meðferð. Bjóða þjónustu og aðstoð við að ná tökum á vandanum eða lifa með honum án fordæmingar. Þörf er á reglustýringu og eftirliti í stað lögmála frumskógarins sem ríkja núna með öllu því ofbeldi sem við heyrum af úr undirheimunum.

Í þessu samhengi verður starf lögreglunnar á götunni jafnvel enn brýnna en það er í dag, þjónusta veitt án ótta og haldlagningar neysluskammta. Varðandi frístundaneytendur skipta fræðsla og forvarnir mestu, hvaða áhætta fylgir neyslu vímuefna og hvað helst ber að varast. Forðast ber kúlvæðingu áfengis- og vímuefna sem réttlætir neyslu þeirra og sess í skemmtanaflóru landsins. Við vitum samt að fíkn fer ekki í manngreinarálit og getur komið upp í hvaða hópi sem er frístundaneytendur ekki undanskildir.

Niðurstaða

Endurskoðun löggjafarinnar og stefnunnar í fíkniefnamálum er löngu tímabær. Farsælast til lengri tíma er að þróa nýjar leiðir í samstarfi við aðrar þjóðir og alþjóðastofnanir enda vandinn alþjóðlegur. Lykilatriði er að líta á vanda vegna fíkniefna í auknum mæli sem félags- og heilbrigðismál frekar en refsiverða háttsemi. Ýmis merki má sjá um þróun í þá átt hér á landi eins og neyslurými Ylju í Reykjavík sýnir. Nýleg skýrsla heilbrigðisráðuneytisins um skaðaminnkun er líka þarft innlegg. Ljóst samt að skilvirkari aðgerða er þörf í bæði löggjöf og framkvæmd. Ekki síður þarf að efla ábyrgðarkennd borgaranna fyrir lífi sínu og heilsu í samræmi við aðrar samfélagshugsjónir okkar um frelsi og réttindi borgaranna.

Höfundur er prófessor í afbrotafræði við HÍ.