Sí­menntun er nauð­syn – ekki lúxus

Vinnumarkaðurinn, eins og samfélagið allt, tekur stöðugum breytingum vegna tækniþróunar sem umbreytir daglegu lífi okkar og starfsháttum. Störfum í móttöku, afgreiðslu og almennum skrifstofustörfum fer t.d. fækkandi á meðan fjölga þarf störfum í umönnun á allra næstu árum vegna breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar. Samhliða þessum grundvallarbreytingum eru flest störf að breytast vegna stafrænnar þróunar. Til að mæta þessu þarf að auka færni starfsfólks með öflugu, sveigjanlegu og aðgengilegu kerfi símenntunar.

Skýr skilaboð frá alþjóðasamfélaginu

Alþjóðavinnumálastofnunin (ILO) skilgreinir símenntun og hæfniþróun sem lykilforsendu þess að hægt sé að viðhalda vinnumarkaði með mannsæmandi störfum og heilbrigðum vinnumarkaði. Í stefnu ILO til ársins 2030 er lögð áhersla á að gott aðgengi að símenntun sé nauðsynlegt til að draga úr ójöfnuði og tryggja stöðugleika á vinnumarkaði.

Greiningar Efnahags- og framfarastofnunnar Evrópu (OECD) sýna að stærstu hindranir í þátttöku starfsfólks í símenntun eru skortur á hvatningu atvinnurekenda og stjórnenda, tímaleysi og kostnaður. Þessar hindranir eru meiri fyrir fólk sem starfar í láglaunastörfum og störfum sem krefjast styttri formlegrar menntunar. Rannsóknir hér á landi sýna fram á sömu niðurstöður.

Hver er staðan á Íslandi?

Í nýrri könnun Vörðu, rannsóknastofnunar vinnumarkaðins, kemur fram að um fjórðungur launafólks innan BSRB og ASÍ telur að störf sín hafi breyst eða muni breytast vegna nýrrar tækni eða loftslagsbreytinga. Athygli vekur að meðal þeirra sem búast við breytingum telur rúmur helmingur að þeim muni fylgja aukið álag og þörf á símenntun. Þegar spurt er út í starfsöryggi, þ.e. hvort fólk telji líkur á að það missi starf sitt vegna tæknibreytinga, kemur í ljós að það eru innflytjendur og fólk í lægst launuðu störfunum sem óttast hvað mest um starfsöryggi sitt.

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins telur að 60% launafólks þurfi að sækja sér símenntun á ári hverju til að viðhalda nægilega góðri hæfni á vinnumarkaði. Sambærileg markmið hafa ekki verið sett hér á landi. Þegar litið er til Evrópu í heild er langt í land að þetta markmið náist, þar sem heildarhlutfall þeirra sem sækja sér símenntun er einungis 37%. Hlutfallið lækkar niður í 18% sé litið til þeirra sem hafa stutta skólagöngu að baki. Ef horft er til stöðunnar á Íslandi er hlutfallið enn lægra. Samkvæmt Hagstofu Íslands sækja einungis um 27% vinnandi fólks á aldrinum 25-64 ára sér sí- og endurmenntun árlega og aðeins 15% ef aðeins er litið til þeirra sem hafa stutta skólagöngu.

Hættan sem fylgir örri tækniþróun

Samhliða hröðum tæknibreytingum sjáum við einnig að grafið er undan réttindum launafólks. Brotakenndum ráðningarsamböndum fjölgar, sem og verktakavinnu og gerviverktöku, á kjörum sem eru undir kjarasamningsbundnum lágmarkskjörum. Alþjóðasamband verkalýðsfélaga (ITUC) hefur bent á að víða sé verið að veikja hefðbundin réttindi starfsfólks, draga úr fyrirsjáanleika og færa áhættu frá atvinnurekanda yfir á launafólk. Slík þróun hefur í för með sér minna atvinnuöryggi og verri kjör.

Bestum þátttökuna!

Til að tryggja þátttöku í símenntun þarf nám að verða hluti af menningu vinnustaða. Það þurfa að vera til staðar starfsþróunaráætlanir, bæði fyrir einstaklinga og vinnustaði í heild, í stað þess að sí- og endurmenntun byggist á tilviljunarkenndum ákvörðunum. Alþjóða vinnumálastofnunin telur að til að auka þátttöku enn frekar sé nauðsynlegt að útbúa starfsþróunaráætlanir í samvinnu starfsfólks og stjórnenda, og að slíkt fyrirkomulag stuðli að því að hæfnin nýtist betur — bæði fyrir einstaklinga og vinnustaði.

Stjórnendur gegna lykilhlutverki þegar kemur að símenntun með því að gera ráð fyrir tíma til náms á vinnutíma, sýna frumkvæði, vera hvetjandi og veita starfsfólki stuðning. Regluleg starfsþróunarsamtöl, skýrar og aðgengilegar starfsþróunaráætlanir og markviss eftirfylgni skipta sköpum.

Rétt verkfæri fyrir réttláta framtíð

Hagsmunir launafólks og launagreiðenda mætast þegar nám og fræðsla eru fléttuð inn í vinnustaðamenninguna. Það er einnig forsenda þess að umbreytingar á vinnumarkaði verði réttlátar — það styrkir stöðu launafólks, eykur jafnrétti og er mótvægi við þau undirboð sem eru að ryðja sér til rúms á íslenskum vinnumarkaði. Spurningin er því ekki hvort við höfum efni á að fjárfesta í símenntun, heldur hvort við höfum efni á að gera það ekki.

Höfundur er sérfræðingur í fræðslumálum.