Donald Trump Bandaríkjaforseti tilkynnti á sunnudag að Bandaríkin ætluðu að hefja sérstaka aðgerð til að aðstoða olíu- og vöruflutningaskip, sem hafa setið föst á Hormússundi, við að komast um siglingaleiðina. Tveir bandarískir tundurspillar sigldu inn á Persaflóa á mánudag og tvö bandarísk flutningaskip var fylgt eftir í gegnum sundið. Íranar brugðust við með því að ráðast á skip og beina eldflaugum og drónum að Sameinuðu arabísku furstadæmunum í fyrsta sinn frá því að vopnahlé tók gildi 8. apríl. Íranski herinn sagðist einnig hafa skotið á bandarísk herskip og bandaríski herinn svaraði með því að granda sex írönskum hraðbátum.
Tilraunir til að opna Hormússundið með hervaldi gætu hæglega kveikt aftur í víðtækari átökum og gert bandarísk herskip berskjölduð fyrir írönskum árásum á þröngu hafsvæði þar sem viðbragðstími er afar skammur. Allt þetta gæti fljótt gert hina svonefndu „Frelsisaðgerð“ (e. Project Freedom) – með sínum óljósu loforðum um hernaðarlega aðstoð án þess að raunverulegar skipalestir eða fylgdaraðgerðir hafi verið kynntar – að enn einni illa undirbúinni bráðabirgðalausn í átökum sem hafa einkennst af hverjum mistökunum á fætur öðrum. Svo lengi sem Íran býr yfir getu til að ráðast á flutningaskip munu fá skipafélög taka á sig þá áhættu að sigla um sundið.
Þegar Bandaríkin og Ísrael hófu stríð sitt gegn Íran 28. febrúar virtist Trump sannfærður um að dauði Ali Khamenei, æðsta leiðtoga Írans, myndi leiða til falls klerkastjórnarinnar sem hefur stjórnað Íran harðri hendi frá árinu 1979. Hann krafðist meira að segja „skilyrðislausrar uppgjafar“ og lýsti yfir fullri trú á því að stríðinu yrði lokið á „fjórum til fimm vikum“.
Svo lengi sem Íran býr yfir getu til að ráðast á flutningaskip munu fá skipafélög taka á sig þá áhættu að sigla um sundið.
Nú, rúmum tveimur mánuðum síðar, er þessi nýjasta aðgerð enn ein staðfestingin á því að stríðið hefur alls ekki þróast með þeim hætti sem Trump vonaðist eftir. Írönsku stjórninni hefur ekki verið steypt af stóli og dauði Khameneis hefur fremur orðið til þess að hópur harðlínumanna úr röðum íranska byltingarvarðliðsins hefur náð undirtökunum. Þeir hafa engan áhuga á að verða við kröfum Bandaríkjanna um að leggja niður kjarnorkuáætlun landsins, eldflaugaáætlun þess eða stuðning við vopnaða vígahópa á svæðinu. Í stað þess að gefast upp hefur stjórnin í Teheran slegið til baka með því að beita drónum, hraðbátum og tundurduflum til að loka í reynd Hormussúndinu – sem gegnir lykilhlutverki fyrir alþjóðaviðskipti þar sem um fimmtungur allrar olíu í heiminum fer um.
Mun hafnbannið knýja Írana til uppgjafar?
Trump reyndi upphaflega að knýja Íran til eftirgjafar með hótunum um að sprengja orkuinnviði landsins og brýr þess. Forsetinn varaði við því 7. apríl að „heil siðmenning muni deyja í nótt og aldrei verða endurheimt“. Hann lét þó ekki verða af hótunum sínum, væntanlega vegna þess að Íran hafði hótað gagnárásum á orkuinnviði Persaflóaríkjanna. Þess í stað lýsti Trump yfir tveggja vikna vopnahléi, sem hefur nú staðið í tæpan mánuð, og hóf samningaviðræður við Teheran á sama tíma og Bandaríkin settu hafnbann á írönsk skip sem sigldu út úr Hormússundinu 12. apríl.
Trump virðist telja að þetta hafnbann sé töfralausnin sem muni loks knésetja Íran. „Ef þeir koma ekki olíunni sinni af stað þá mun allur olíuiðnaður þeirra líða undir lok,“ sagði Trump við fréttamenn 23. apríl. Í síðustu viku bætti hann við: „Þetta hafnbann er snilld. Nú neyðast þeir til að gefast upp. ‚Við gefumst upp.‘ Það er allt sem þeir þurfa að gera.“
Sjálfstraust Trumps varðandi áhrif hafnbannsins virðist þó byggjast á afar bjartsýnum forsendum um að Íran muni brátt verða uppiskroppa með geymslurými fyrir olíu sem ekki tekst að flytja úr landi og að ef stjórnin neyðist til að loka olíulindum sínum muni það valda varanlegum skemmdum á framleiðsluinnviðum landsins. Flestir sérfræðingar á orkumarkaði efast hins vegar um þessar fullyrðingar.
Stjórn sem var tilbúin fyrr á þessu ári til að drepa tugþúsundir mótmælenda til að halda völdum sínum er ólíkleg til að láta undan vegna þess eins að almenningur glímir við meiri efnahagsþrengingar.
Robin Mills, sérfræðingur í olíuiðnaði, skrifaði fyrir Center on Global Energy Policy við Columbia-háskóla að „hafnbann Bandaríkjanna á olíuútflutning Írans muni hvorki valda hörmulegum né jafnvel mjög alvarlegum skaða á olíuframleiðslu landsins. Þegar og ef hafnbanninu verður aflétt mun Íran líklega geta hafið framleiðslu á ný með skjótum hætti, náð um 70 prósentum af fyrri afköstum og endurheimt megnið af framleiðslugetu sinni frá því fyrir stríð innan nokkurra mánaða.“
Það þýðir þó ekki að hafnbannið muni ekki hafa veruleg efnahagsleg áhrif á Íran. Það hefur það þegar gert. Wall Street Journal benti til dæmis á að „stríðið hafi haft veruleg neikvæð áhrif á íranska hagkerfið; meira en milljón manns séu atvinnulausir, matvælaverð rokið upp og langvarandi lokun netsins hefur lamað netviðskipti.“
Frekari lofthernaður mun ekki skila árangri
En Íran er ekki lýðræðisríki og mótmæli gegn stríðinu eru ekki leyfð. Stjórn sem var tilbúin fyrr á þessu ári til að drepa tugþúsundir mótmælenda til að halda völdum sínum er ólíkleg til að láta undan vegna þess eins að almenningur glímir við meiri efnahagsþrengingar. Íslamska stjórnin hefur sætt bandarískum refsiaðgerðum í einni eða annarri mynd allt frá árinu 1979 og hefur ítrekað sýnt að hún getur aðlagað sig og lifað af. Teheran hefur nú þegar verið að beina viðskiptum sínum frá Persaflóa yfir á Kaspíahaf og eftir landleiðum til nágrannaríkja á borð við Aserbaídsjan, Kína, Pakistan, Tyrklands og Túrkmenistan. Íran er ekki eyja eins og Kúba sem auðvelt er að einangra með hafnbanni.
Kannski er það ástæðan fyrir því að Trump virðist nú íhuga að hefja loftárásir á Íran að nýju. Bandaríska herstjórnin í Miðausturlöndum hefur samkvæmt fréttum undirbúið nýjan lista yfir skotmörk í Íran og ýmsir haukar í Washington segja forsetanum að hann geti „klárað verkið“ með nokkrum vikum til viðbótar af loftárásum. En ekkert bendir til þess að lofthernaður verði meira afgerandi í maí en hann var í mars – og fullt tilefni er til að óttast að nýjar loftárásir muni leiða til frekari hefndaraðgerða Írana gegn orkumannvirkjum víðs vegar um Persaflóann.
Því fyrr sem Trump áttar sig á því að engin hernaðarleg lausn er í boði til að leysa þessa krísu, því betra.
Bandarísku aðgerðirnar til að hjálpa flutningaskipum að sigla um Hormússundið þrátt fyrir hafnbann Írana gætu haft sömu áhrif. Það myndi aðeins auka enn frekar þann skaða sem átökin hafa þegar valdið, en António Guterres, framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, hefur varað við því að þau séu að „kyrkja heimshagkerfið“.
Því fyrr sem Trump áttar sig á því að engin hernaðarleg lausn er í boði til að leysa þessa krísu, því betra. Aðeins diplómatískar leiðir geta leitt heiminn út úr þessari sjálfheldu. Samkvæmt Axios býður Teheran nú upp á eins mánaðar frest til að semja um opnun Hormússundsins og varanlegan endi á stríðsátökunum í Íran og Líbanon, auk annars mánaðar til viðbótar til að útkljá kjarnorkudeiluna.
Staðan færð til baka eftir hið stórfellda klúður
Þessir frestir kunna að reynast of metnaðarfullir í ljósi þess að kjarnorkusamkomulagið við Íran árið 2015 tók nærri tvö ár í samningaviðræðum. Samt ætti að vera mögulegt að opna Hormússundið á ný með tiltölulega skjótum hætti ef báðir aðilar aflétta eigin hafnbönnum. Eins og ég hef áður bent á gæti samkomulag um „gagnkvæma opnun“ komið í veg fyrir alþjóðlega efnahagskreppu og skapað svigrúm fyrir kjarnorkuviðræður – að því gefnu að Íran reyni ekki að leggja sérstakan „Teheran-toll“ á skipaumferð um sundið.
Í stuttu máli er líklega það besta sem raunhæft er núna að vona, eftir hið stórfellda klúður sem fólst í aðgerðinni Epic Fury, að staðan verði einfaldlega færð aftur til þess sem hún var fyrir stríðið, þegar Hormússundið var opið öllum.
Lausleg þýðing á grein eftir sagnfræðinginn Max Boot sem birtist á vef Council on Foreign Relations mánudaginn 5. maí.
Max Boot er sérfræðingur í þjóðaröryggismálum hjá bandarísku hugveitunni Council on Foreign Relations (CFR) og pistlahöfundur hjá Washington Post. Hann er meðal annars höfundur bókanna Ronald Reagan, Reagan: His Life and Legend, The Corrosion of Conservatism: Why I Left the Right, og The Road Not Taken: Edward Lansdale and the American Tragedy in Vietnam.
