Í umræðunni um aðildarviðræður við Evrópusambandið (ESB) er því sífellt haldið fram að þeir sem hyggjast segja nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst vilji ekki sjá hvað sé í boði. Þeir vilji ekki kíkja í pakkann, banka á dyrnar, sjá samninginn eða kanna málið til hlítar. Þessi framsetning felur í sér bæði einföldun og rangtúlkun. Látið er eins og aðeins tveir möguleikar séu fyrir hendi. Annaðhvort samþykkir þú að hefja aðildarviðræður til að komast að því hvað felst í aðild eða þú kýst að vera áfram í myrkrinu. En þriðji möguleikinn er einnig til staðar. Þú getur hafnað aðildarviðræðum einmitt vegna þess að þú hefur kynnt þér ESB, veist því hvernig sambandið og stofnanir þess virka svo og hvaða skuldbindingar fylgja mögulegri aðild.
Svart-hvítt skekkjan
Sú aðferð, að stilla málinu upp sem vali á milli öflunar upplýsinga og vanþekkingar, er dæmi um þá rökvillu sem á Vísindavef Háskóla Íslands er nefnd svart-hvítt skekkjan. Hún felst í því að látið er sem aðeins tveir kostir séu í boði þegar þeir eru í rauninni fleiri. Andstaða við að hefja aðildarviðræður snýst ekki um ótta við upplýsingar heldur um afstöðu til þess ferlis sem stjórnvöld vilja hrinda af stað með það að markmiði að Ísland gangi í Evrópusambandið.
Ég þarf ekki að skoða matseðil á steikhúsi ef ég borða ekki kjöt. Ég þarf ekki að samþykkja aðildarviðræður við Evrópusambandið ef ég tel hag þjóðarinnar betur borgið utan þess. Það er ekki vegna þess að ég óttist matseðilinn eða vilji ekki vita hvað er á honum heldur einmitt vegna þess að ég veit nú þegar hvers konar veitingastaður þetta er og að hann er ekki fyrir mig. Ég þekki hugmyndafræðina og rekstrarformið og það sem er á boðstólum.Ég hef komist að þeirri niðurstöðu að aðild að ESB henti Íslandi ekki og fyrir þeirri niðurstöðu tel ég liggja málefnaleg rök og staðreyndir.
Þegar kemur að lykilatriðinu í íslenskri umræðu sem er fullveldi yfir fiskveiðiauðlindinni þá liggur fyrir að matseðill ESB inniheldur ekki það sem sumir hafa haldið fram. Fullyrt hefur verið að unnt sé að fá varanlegar undanþágur en við þurfum ekki að hefja aðildarviðræður til að komast að því að slíkar staðhæfingar standast ekki. Í skilyrðum ESB fyrir viðræður við Ísland sem framkvæmdastjórn ESB samþykkti árið 2010 kemur þetta skýrt fram. Við vitum einnig að stærstu ríki sambandsins hafa sagt það berum orðum að Ísland verði að vera eins og hvert annað aðildarríki. Engar varanlegar undanþágur eða sérlausnir eru í boði fyrir Ísland.
Talsmenn aðildarviðræðna tala gjarnan eins og þjóðin standi frammi fyrir lokuðum dyrum sem ekki verði opnaðar nema með því að segja já í ágúst. Bankið á dyrnar svo þær opnist er sagt. En þegar kemur að sjávarútvegi eru dyrnar galopnar. Þar blasir við skýrt orðalag í samningsramma Evrópusambandsins ásamt opinberum yfirlýsingum ríkja á borð við Þýskaland og Spán sem þyrftu að samþykkja samninginn, þar á meðal um þær varanlegu undanþágur sem stjórnvöld telja sig geta fengið.
Við vitum ekki allt um mögulegan samning. En við vitum töluvert um það sem ekki er í boði.
Það sem ekki er á boðstólum
Þýskaland, áhrifamesta ríki Evrópusambandsins, taldi að varanleg undanþága Íslands frá sameiginlegu fiskveiðistefnunni kæmi ekki til greina þegar verið var að undirbúa ákvörðun í sambandsþinginu, Bundestag, um aðildarviðræður við Ísland vorið 2010. Þá var tekin jákvæð afstaða til umsóknar Íslands en um leið tilgreind þau skilyrði sem þýsk stjórnvöld og stjórnmálaflokkar töldu að ættu að gilda í viðræðunum.
Stjórnarflokkarnir CDU/CSU og FDP lýstu yfir stuðningi við markmiðið um fulla aðild Íslands að Evrópusambandinu. Í tillögu þeirra frá 24. mars 2010 kom fram að Ísland þyrfti að laga löggjöf sína að regluverki sambandsins, meðal annars á sviði sjávarútvegs og hvalveiða. Þar sagði jafnframt að gera þyrfti ráðstafanir til að undirbúa þátttöku Íslands í sameiginlegri fiskveiðistefnu Evrópusambandsins. Umfjöllunin snerist ekki um hvort Ísland tæki þátt í þeirri stefnu heldur hvernig aðlögun yrði háttað.
Stjórnarflokkarnir lögðu einnig áherslu á að samið yrði um sem fæstar undanþágur og aðlögunartímabil frá sameiginlegu regluverki Evrópusambandsins. Michael Georg Link, talsmaður FDP í Evrópumálum og síðar Evrópumálaráðherra Þýskalands, sagði í umræðum á sambandsþinginu að Evrópusambandið gæti ekki verið „Europa der Opt-outs“ og að „Eine Mitgliedschaft à la carte kann es nicht geben.“ Aðild að Evrópusambandinu gæti með öðrum orðum ekki verið matseðill þar sem ríki veldu sér aðeins þær reglur sem þeim hentuðu.
Svipuð afstaða kom fram hjá stjórnarandstöðuflokknum SPD undir forystu Frank-Walter Steinmeier, núverandi forseta Þýskalands. Í tillögu flokksins frá 23. mars 2010 sagði skýrum orðum: „Eine dauerhafte Ausnahmeregelung („Opt Out“) für Island ist jedoch nicht wünschenswert.“ Í íslenskri þýðingu merkir það að varanleg undanþága fyrir Ísland væri ekki talin æskileg. Í annarri tillögu flokksins daginn eftir var gengið enn lengra og sagt: „Eine dauerhafte Ausnahmeregelung für den Fischereisektor ist auszuschließen.“ Það er að segja að varanleg undanþága í sjávarútvegi væri útilokuð.
Þetta voru ekki fræðilegar vangaveltur heldur skýr afstaða þeirra stjórnmálaafla sem voru að móta afstöðu Þýskalands áður en viðræður hófust á milli Íslands og ESB. Málið var tekið til lokaumræðu í sambandsþinginu 22. apríl 2010 þar sem fulltrúar stjórnarflokkanna ítrekuðu að aðlögun á sviði fiskveiða væri nauðsynleg og að Íslendingar þyrftu að gera málamiðlanir í fiskveiðimálum. Að umræðunni lokinni samþykkti Bundestag tillögu stjórnarflokkanna um að styðja opnun aðildarviðræðna við Ísland. SPD og Græningjar sátu hjá við atkvæðagreiðsluna en greiddu ekki atkvæði gegn tillögunni. Þar með lá fyrir formleg afstaða þýska þingsins áður en viðræðurnar hófust.
Íslenska samninganefndin virðist ekki hafa gengið út frá því að varanlegar undanþágur frá sameiginlegu fiskveiðistefnunni væru inni í myndinni heldur að mögulega mætti semja um sérstakar útfærslur innan ramma reglna Evrópusambandsins.
Í ljósi þess að nú er ætlun ríkisstjórnarinnar að endurvekja þessar viðræður er ógjörningur að halda því fram að engar vísbendingar liggi fyrir um það hvort varanleg undanþága frá sameiginlegu fiskveiðistefnunni sé raunhæfur kostur. Öðru nær. Skýr og neikvæð afstaða allra helstu stjórnmálaafla í Þýskalandi gagnvart varanlegum undanþágum lá fyrir þegar viðræðurnar hófust árið 2010.
Við vitum ekki allt um mögulegan samning. En við vitum töluvert um það sem ekki er á boðstólum.
Hvert er markmið viðræðnanna?
Athyglisvert er að í nefndaráliti Evrópumálanefndar þýska sambandsþingsins, Bundestag, frá 21. apríl 2010 er greint frá fundi nefndarinnar með Stefáni Hauki Jóhannessyni, aðalsamningamanni Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Þar segir orðrétt: „Hinsichtlich der noch offenen Fragen im Bereich Fischereipolitik und Walfang rechne Island nicht mit Opt-outs, hoffe aber auf individuelle Lösungen.“ Í íslenskri þýðingu þýðir það að varðandi þau álitaefni sem enn voru óleyst á sviði sjávarútvegs og hvalveiða hafi Ísland ekki gert ráð fyrir undanþágum en vonast eftir sérlausnum.
Ef framangreind lýsing er rétt virðist íslenska samninganefndin ekki hafa gengið út frá því að varanlegar undanþágur frá sameiginlegu fiskveiðistefnunni væru inni í myndinni heldur að mögulega mætti semja um sérstakar útfærslur innan ramma reglna Evrópusambandsins.
Einnig er athyglisvert að í nefndaráliti þýska sambandsþingsins kemur fram að stjórnarflokkarnir CDU/CSU töldu að aðildarviðræðurnar ættu að fara fram „með það skýra markmið að Ísland gerðist aðili að Evrópusambandinu“. Það samrýmist illa þeirri mynd sem stundum er dregin upp hér á landi að aðildarviðræðurnar séu fyrst og fremst hlutlaus upplýsingaleit eða könnunarleiðangur. Í augum þeirra ríkja sem áttu að taka ákvörðun um umsókn Íslands var markmiðið skýrt. Viðræðurnar áttu að leiða til aðildar Íslands að ESB.
Talsmenn viðræðna halda því fram að enginn geti vitað niðurstöðuna fyrr en sest er við samningaborðið. Vitaskuld getur enginn spáð fyrir um alla þætti mögulegs samnings. Hins vegar liggja fyrir skýrar yfirlýsingar frá þeim ríkjum sem hefðu þurft að samþykkja samninginn. Þegar bæði stjórnarflokkar og stjórnarandstaða í Þýskalandi hafa lýst því yfir að varanleg undanþága frá sameiginlegu fiskveiðistefnunni komi ekki til greina er ekki rétt að halda því fram að engin vitneskja liggi fyrir.
Sumir segja að þjóðin geti einfaldlega hafnað samningi síðar ef hann reynist óásættanlegur. En þá vaknar spurningin hvers vegna þjóðin ætti að veita umboð til viðræðna þegar fyrir liggur vitneskja um að lykilskilyrði sem talsmenn viðræðna tala um verði ekki samþykkt. Ef við vitum að meginágreiningurinn snýst um sjávarútveg og að lykilríki sambandsins hafa hafnað þeirri sérlausn, sem margir telja nauðsynlega, er eðlilegt að spyrja hvort tilgangur viðræðnanna sé þá annar en að undirbúa aðlögun að regluverki sem þegar liggur fyrir.
En það er önnur spurning sem sjaldan er svarað. Í öllum samningaviðræðum vita menn áður en þær fara af stað hvaða niðurstöðu þeir geta sætt sig við og hvaða niðurstöðu þeir geta ekki sætt sig við. Menn fara ekki í húsakaup án þess að vita hvaða bolmagn þeir hafa og þeir fara ekki í kjaraviðræður án þess að hafa ákveðið fyrirfram hvaða niðurstaða sé ásættanleg. Hvers vegna ætti það að vera öðruvísi í þessu tilviki? Ef full og varanleg yfirráð Íslands yfir fiskveiðiauðlindinni eru raunverulegt markmið á þjóðin rétt á að vita hvort viðræðum verði slitið ef því markmiði verður hafnað. Ef svarið er nei, þá er ekki verið að lýsa ófrávíkjanlegu skilyrði heldur almennu samningsmarkmiði. Áður en þjóðin veitir umboð til aðildarviðræðna á hún rétt á að vita hvar rauðu línurnar liggja. Það er ekki eðlilegt að biðja kjósendur um ótakmarkað umboð.
Matseðillinn liggur á borðinu
Eftir þrjátíu ár í EES vitum við Íslendingar býsna margt um Evrópusambandið. Við vitum að aðild felur í sér framsal tiltekinna valdheimilda á sviðum sem falla undir sáttmála ESB til stofnana þess, þar á meðal á sviði löggjafar, framkvæmdar og dómsvalds. Við vitum að við færum úr EFTA-kerfinu sem reyndist okkur vel í Icesave-málinu og yfir í kerfi þar sem dómstóll ESB hefur lokaorðið og er þekktur fyrir að fylgja fast eftir meginreglum Evrópuréttar, meðal annars varðandi fjárfestingar og stofnsetningarrétt. Við vitum að við myndum missa sæti við samningaborðið varðandi deilistofna í Norður-Atlantshafi. Við vitum að tollvernd landbúnaðar hyrfi. Við vitum að Ísland yrði nettógreiðandi í sameiginlega sjóði sambandsins.
Stundum er bent á að Ísland fylgi nú þegar stórum hluta regluverks Evrópusambandsins í gegnum EES. Það er rétt. En við vitum að sjávarútvegur, landbúnaður, tollabandalag og sameiginleg fiskveiðistefnan CFP standa utan EES-samningsins. Þetta eru þau svið sem mestu máli skipta í íslenskri ESB-umræðu og það eru einmitt þau svið sem myndu breytasr mest við aðild að sambandinu
Við vitum líka að engin varanleg undanþága í sjávarútvegi var í boði af hálfu valdamesta ríkis sambandsins í upphafi viðræðna. Við vitum jafnframt að sambærileg sjónarmið komu fram á Spáni þar sem lögð var áhersla á að Ísland yrði að lúta sömu reglum og önnur ríki í sjávarútvegsmálum ekki hvað síst varðandi fjárfestingar og stofnsetningarrétt spænskra fyrirtækja á Íslandi.
Við vitum nægilega mikið um veitingastaðinn til að vita að hann hentar okkur einfaldlega ekki. Matseðillinn er þekktur og margir Íslendingar hafa komist að þeirri niðurstöðu að réttirnir sem þar eru í boði séu ekki þess virði að greiða fyrir þá það verð sem fylgir aðild.
Þetta eru ekki leyndarmál sem bíða þess að verða afhjúpuð í samningi. Allt liggur þetta fyrir nú þegar. Vinsældir Evrópusambandsins innan aðildarríkja breyta engu um það hvort sambandið henti Íslandi. Aðstæður þeirra eru aðrar en okkar. Steikhús getur verið vinsælt meðal þeirra sem borða kjöt. Það segir ekkert um hvort grænkeri eigi þangað erindi.
Ef ég væri bóndi í Frakklandi sem nyti umfangsmikilla styrkja úr sameiginlegum sjóðum sambandsins eða íbúi á svæði í Suður-Evrópu sem fengi milljarða í innviðauppbyggingu úr samstöðusjóðum sambandsins væri ég líkast til ánægður með kerfið. Vinsældir segja hins vegar ekki alla söguna. Þær segja ekki hvort ESB henti Íslandi sem myndi greiða mun meira til sambandsins en það fengi til baka.
Þess vegna horfi ég frekar til þjóða sem standa okkur nær í efnahagslegu og samfélagslegu tilliti. Þar eru Norðmenn augljóst dæmi. Þeir hafa metið stöðuna með svipuðum hætti og margir Íslendingar. Þeir vilja samstarf og viðskipti og markaðsaðgang en halda jafnframt stjórn á lykilauðlindum sínum og standa utan Evrópusambandsins. Það er ekki vegna þess að þeir séu illa upplýstir eða hræddir við upplýsingar. Þeir hafa einfaldlega komist að annarri niðurstöðu en aðildarsinnar.
Þess vegna fer umræðan út af sporinu þegar því er haldið fram að andstæðingar aðildarviðræðna vilji ekki sjá matseðilinn. Við vitum nægilega mikið um veitingastaðinn til að vita að hann hentar okkur einfaldlega ekki. Matseðillinn er þekktur og margir Íslendingar hafa komist að þeirri niðurstöðu að réttirnir sem þar eru í boði séu ekki þess virði að greiða fyrir þá það verð sem fylgir aðild. Sú niðurstaða byggir ekki á ótta og ekki á skorti á upplýsingum. Hún byggir á upplýsingum sem liggja fyrir. Margir Íslendingar hafa kynnt sér Evrópusambandið, stofnanir þess og þróun svo og afstöðu lykilríkja sambandsins og komist að þeirri niðurstöðu að Ísland eigi ekki þangað erindi. Það er ekki ótti og það er ekki upplýsingaskortur. Það er einfaldlega málefnaleg afstaða sem byggir á staðreyndum sem þegar eru kunnar.
