Aukið að­gengi að á­fengi?

Opið bréf til þingmanna varðandi frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum nr. 75/1998

Kæri þingmaður, þetta bréf er skrifað með þeim tilgangi að biðja þig að íhuga vel og vandlega hvort þú viljir ekki setja þig á móti því að netsala áfengis sé heimiluð með lögum. Það hljómar nú ekki svo agalega að heimila vefverslun með áfengi. Hvers vegna ætti fólk ekki að mega panta sér áfengi á netinu þegar því hentar alveg eins og það getur pantað sér allt annað og látið senda heim?

Þegar málið er skoðað út frá lýðheilsu, forvörnum og vernd barna og ungmenna blasir við að um er að ræða verulega breytingu á aðgengi að áfengi og þar með á þeirri forvarnarstefnu sem Ísland hefur byggt upp um árabil. Dregið hefur úr áfengisnotkun ungmenna hér á landi á undanförnum áratugum (ESPAD, 2025), sá árangur hefur ekki náðst af sjálfum sér, heldur með markvissri stefnu, skýrum samfélagslegum viðmiðum og takmörkunum á aðgengi.

Rannsóknir sýna að sala áfengis í gegnum vefverslanir tengist aukinni áfengisdrykkju og áhættu á ölvunardrykkju. Með því að heimila vefverslun með áfengi er aðgengi að áfengi aukið verulega. Í þeim löndum sem hafa leyft sölu á netinu hefur reynst erfitt að tryggja virkt eftirlit með aldurstakmörkunum og þar með eru lög og reglur sniðgengnar. Hagnaður einkaaðila af áfengissölu hefur aukist á þeim stöðum sem netsala hefur verið heimiluð, fleiri söluaðilar koma að borði með óvæginni markaðssetningu sem vilja auka sölu og þar með ýta undir meiri drykkju (Bujalski & Rowicka, 2024; Brownbill, Carah, & Pettigrew, 2025).

Áfengisnotkun er sérstaklega skaðleg börnum og ungmennum þar sem líkami og heilastarfsemi ná ekki fullum þroska fyrr en um 25 ára aldur. Að byrja fyrr notkun áfengis eykur líkur á fíkn margfalt. Fjármagn þeirra sem standa á bakvið áfengisiðnaðinn er gríðarlegt og beita þeir sér leynt og ljóst að því að ná byrjendum sem yngstum til að tryggja sér framtíðarviðskiptavini. Hér er verið að leggja til kerfi sem mun leitast við að hámarka hagnað ítrustu einkahagsmuna aðila í andstöðu við núverandi fyrirkomulags sem hefur meðal annars það hlutverk að vinna gegn skaðlegri notkun áfengis.

Forvarnarstefna Íslands í áfengismálum hefur verið fyrirmynd annarra ríkja með einkasölu ríkisins á áfengi, líkt og Alþjóðaheilbrigðisstofnun hefur nýlega bent á, og ítrekað í gegnum tíðina, því með henni eru takmarkanir á fjölda sölustaða, opnunartíma, opnunardaga, verðstýring og auðveldara er að framfylgja aldurstakmörkunum (WHO, 2025). Samkvæmt OECD eru einkareknar netverslanir í vaxandi mæli að draga úr áhrifum þessarar stefnu (OECD, 2025).

Saman-hópurinn vill minna á hversu mikilvægt er að stjórnvöld styðji foreldra/forsjáraðila og samfélagið í heild í uppeldishlutverki sínu með því að draga frekar úr aðgengi að áfengi en að auka. Ef vefverslun með áfengi verður heimiluð með lögum er um leið verið að draga úr þeim skilaboðum að áfengi beri að varast og umgangast með varfærni vegna alvarlegra heilsufars- og samfélagslegra afleiðinga sem það getur haft.

Látum fjárhagslega hagsmuni söluaðila ekki vega þyngra en vernd barna og ungmenna og þær langtímaafleiðingar sem umræddar lagabreytingar gætu haft á samfélagið í heild.

Höfundur er verkefnastjóri Saman-hópsins og er bréfið skrifað fyrir hönd hópsins.

Saman-hópurinn hefur starfað að forvörnum frá árinu 1999 með það að markmiði að efla samstarf þeirra sem vinna að málefnum barna og ungmenna. Starf Saman-hópsins beinist fyrst og fremst að foreldrum / forsjáraðilum, sem eru lykilþáttur í forvörnum. Hópurinn leggur áherslu á mikilvægi ábyrgðar, samveru, jákvæðra samskipta og skýrra marka í uppeldi barna. Hópinn skipa um 30 tengiliðir frá sveitarfélögum, opinberum stofnunum og öðrum samstarfsaðilum, sem öll starfa með einum eða öðrum hætti að velferð barna og ungmenna.

Heimildir:

Bujalski, M., & Rowicka, M. (2024). Alcohol purchases through online stores and mobile applications in the late phase of the COVID-19 pandemic in Poland. Nordisk alkohol- & narkotikatidskrift : NAT, 41(5), 509–521. https://doi.org/10.1177/14550725241270204

Brownbill, A., Carah, N., & Pettigrew, S. (2025, september). Online sale, delivery and advertising of alcohol in Australia: Behaviour, attitudes and support for change. Foundation for Alcohol Research and Education, The University of Queensland, & The George Institute for Global Health

European Union Drugs Agency. (2025). Key findings from the 2024 European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs (ESPAD).

OECD. (2025). EU Country Cancer Profile: Iceland 2025. OECD Publishing.

World Health Organization Regional Office for Europe. (2025, February 3). WHO/Europe highlights Nordic alcohol monopolies as a comprehensive model for reducing alcohol consumption and harm.

Stjórnartíðindi. (2011). Reglugerð nr. 756/2011 um Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Ísland.is. https://island.is/reglugerdir/nr/0756-2011