Saga af tveimur krónum: Rétturinn til að drukkna í nafni full­veldis

Íslendingar og Danir eiga margt sameiginlegt. Við deilum ríkri sögu, dálæti á hönnun, velferðarkerfi sem byggir nafn sitt á norrænni gildum og hugsjón og ríkri hefð fyrir því að kvarta yfir veðrinu. Ef þú kíkir í veskið hjá vegfaranda á Strikinu í Kaupmannahöfn og öðrum á Laugaveginum í Reykjavík, muntu líka sjá að báðar þjóðir nota gjaldmiðil sem ber sama nafn: króna.

​En þar hættir samlíkingin. Á bak við nafnið liggja tveir gerólíkir efnahagslegir veruleikar, eða öllu heldur: annars vegar stöðugt hagkerfi og hins vegar hálfgerður spennutryllir þar sem almenningur borgar aðgangseyrinn um hver mánaðarmót.

​Ef neysluverðsvísitala beggja landa er sett í sama upphafspunkt árið 1970 (grunnurinn 100), blasir við söguleg niðurstaða sem ætti að vera hverjum manni umhugsunarefni. Frá 1970 til vorsins 2026 hefur danska vísitalan hækkað úr 100 í um 856. Verðlag þar í landi hefur með öðrum orðum tæplega nífaldast á rúmri hálfri öld. Á sama tímabili hefur íslenska vísitalan farið úr 100 í tæplega 157.000.

​Já, þú last rétt. Það sem kostaði hundraðkall þegar hljómsveitin Trúbrot var upp á sitt besta, kostar tæpar 157 þúsund krónur á Íslandi í dag.

​Hvernig stendur á því að tveir gjaldmiðlar með sama nafn geta skilað svona gjörólíkri niðurstöðu? Svarið liggur ekki í genum þjóðanna, heldur í því hvernig við höfum valið að skipuleggja stofnanaumgjörð peningamála okkar, svo og hlutverk Evrópusambandsins.

​Gengisfelling sem töfralyf

​Á áttunda og níunda áratug síðustu aldar dældu olíukreppur verðbólgu yfir heimsbyggðina. Danir og Íslendingar fundu fyrir því eins og aðrar þjóðir. Viðbrögðin voru hins vegar gjörólík.

​Á Íslandi var við lýði kerfi þar sem stjórnmálamenn og Seðlabankinn stýrðu genginu með hagsmuni útflutningsins, aðallega sjávarútvegsins, að leiðarljósi. Þegar afli brást eða verð féll á erlendum mörkuðum var gripið til hins alræmda íslenska töfratækis: gengi krónunnar var fellt. Stundum oft á ári. Gengisfellingin virkaði eins og skyndihjálp fyrir útgerðina, sem fékk skyndilega fleiri krónur fyrir hvern seldan fisk.

​En þessu fylgdi hrikalegur kostnaður sem almenningur þurfti að greiða athugasemdalaust. Allur innflutningur rauk upp í verði, verðbólgan fór í stjórnlaust fljúgandi stökk (yfir 85% árið 1983) og kaupmáttur fólks var rýrður með einu pennastriki. Gengisfellingarnar voru í raun ekkert annað en dulinn skattur á heimilin til að bjarga ákveðnum fyrirtækjarekstri. Þetta var hið dásamlega gúmmítékkahagkerfi þar sem verðgildi peninganna hvarf jafnóðum. Árið 1981 neyddust stjórnvöld hreinlega til að skera tvö núll af krónunni til þess eins að fólk þyrfti ekki að mæta með vörubílshlass af seðlum til að kaupa eina mjólkurfernu og hálft rúgbrauð.

​Leyndarmál Dana: ERM II og evra í felum

​Danir fóru aðra leið. Upp úr 1982, í kjölfar EMS aðildar árið 1979, ákváðu þeir að binda enda á þetta annars bráð skemmtilega verðbólgubál með því að læsa gengi dönsku krónunnar við þýska markið (andlátsstund sögulegu dönsku verðbólgunnar).

​Þegar Danir sömdu um undanþágu frá því að taka upp evruna sem opinberan gjaldmiðil, fórnuðu þeir ekki stöðugleikanum. Þess í stað gengu þeir hæglátlega inn í svokallað ERM II gjaldeyrissamstarf Evrópusambandsins. Það þýðir að danska krónan er í dag fasttengd evrunni og má aðeins sveiflast um +/- 2,25% gagnvart henni.

​Fyrir vikið tekur danski seðlabankinn (Nationalbanken) nánast engar ákvarðanir um stýrivexti; þeir elta ákvarðanir Evrópska seðlabankans í Frankfurt nánast jafnóðum. Danir fórnuðu því hinu heilaga „sjálfstæði peningastefnunnar“. En hvað fengu þeir í staðinn? Þeir fengu vaxtastig, verðbólgu og stöðugleika stórveldis.

​Þegar undantekningin heldur að hún sé reglan

​Nú kynni einhver að hugsa að það sé ósanngjarnt að bera Ísland saman við Danmörku. Danir séu jú gamla nýlenduveldið, með flatlendi og brú yfir til Evrópu og tala meira að segja eins og þeir séu með kartöflu í hálsinum. En málið er að Danmörk er alls engin einstök paradís í þessum efnum, heldur er þróunin þar frekar rökrétt efnahagslegt lögmál. Ef við lítum í kringum okkur á Vesturlöndum sjáum við að nánast öll þau ríki sem við viljum bera okkur saman við búa við verðlagsþróun sem minnir á letilegan sunnudagsgöngutúr. Á meðan hefur ferðalag íslensku krónunnar verið eins og stanslaus ferð í rússíbana þar sem hönnuður tækisins gleymdi að setja á það bremsur.

​Að ætla að reka sjálfstæðan gjaldmiðil fyrir samfélag á stærð við meðalstórt úthverfi í London eða Berlín er nefnilega efnahagsleg tilraunastarfsemi í sérflokki. Vegna þess hve hagkerfið okkar er örsmátt og einsleitt er það útsett fyrir alls kyns áföllum sem stærri lönd finna varla fyrir. Ef loðnustofninn ákveður að synda aðeins lengra til norðurs en venjulega, eða ef einn meðalstór innlendur flugrekandi fer á hliðina, mætir krónan morguninn eftir á gjaldmiðlsamarkaði með svitakast og byrjar að gefa eftir, sem hleypir innflutta verðbólgubálinu beint inn í íbúðalánin okkar. Örfáir alþjóðlegir vogunarsjóðir geta á rigningarsíðdegi mætt á markaðinn til að nýta sér vaxtamun og sýslað með það mikið af krónum að þeir ná að hliðra gengi gjaldmiðils þjóðarinnar eins og þeir séu að spila tölvuleik.

​Í stærri hagkerfum og innan evrusamstarfsins er peningamarkaðurinn svo gríðarstór og fjölbreyttur að svona staðbundnir skellir hverfa einfaldlega eins og dropi í hafið. Ef þýskur bílaframleiðandi lendir í vandræðum, eða það verður uppskerubrestur á spænskum tómötum, þá mætir fólk í París eða Amsterdam ekki í matvöruverslun daginn eftir og sér að verðið á kaffi og kexi hafi hækkað um 8% vegna þess að gjaldmiðillinn gaf eftir. Á Íslandi höfum við hins vegar gert það að listgrein að flytja inn sérhvern alþjóðlegan storm og magna hann upp með okkar eigin heimagerða smámyntarveðurlagi. Við búum í efnahagslegu glerhúsi og mætum reglulega til leiks með grjótkasti sem við köllum „sveigjanleika krónunnar“.

​Þegar stormurinn skellur á

​Stærsti munurinn á þessum tveimur kerfum sýndi sig árið 2008. Haustið það ár lenti heimsbyggðin í gríðarlegri fjármálakreppu. Á Íslandi hrundi ofvaxið bankakerfi. Vegna þess að krónan var fljótandi og einangruð, án nokkurs bakhjarls, hrundi hún um helming gagnvart evru á örstuttum tíma. Seðlabanki Íslands stóð varnarlaus, gjaldeyrisforðinn gufaði upp og pólitíkusar og seðlabankastjórar fóru hreinlega úr límingunni.

​Afleiðingarnar þekkja allir: verðbólga rauk upp í um 18%, verðtryggð húsnæðislán stökkbreyttust og stjórnvöld neyddust til að setja á gjaldeyrishöft, efnahagslegt neyðarástand sem tók tæpan áratug að vinda ofan af að fullu. Íslendingar uppgötvuðu að það er dýrt að eiga örmynt þegar enginn vill taka við henni.

​Danmörk varð líka fyrir barðinu á kreppunni 2008. Alþjóðlegir spákaupmenn sáu sér leik á borði og reyndu að ráðast gegn dönsku krónunni, selja hana og neyða Dani til að fella gengið. En þar kom sérfræðingurinn ESB til skjalanna. Vegna ERM II samstarfsins hafði Evrópski seðlabankinn formlega og lagalega skyldu til að grípa inn í. Markaðurinn vissi að ECB hafði fjármagn til að verja krónuna. Við það eitt að risinn steig fram og hreyfði vísifingurinn, hörfuðu spákaupmennirnir. Danir þurftu engin gjaldeyrishöft, gengið hreyfðist varla og vextir ruku ekki upp úr öllu valdi.

​Vaxtamunurinn – Gjaldmiðilsskatturinn á heimilin

​Þegar rætt er um gjaldmiðla á tæknilegu nótunum hættir mönnum til að gleyma því hvar raunverulegi kostnaðurinn lendir. Hann lendir á greiðsluseðlum venjulegs fólks. Stýrivextir seðlabanka sýna nefnilega svart á hvítu hvað það kostar að verja sjálfstæða krónu í samanburði við þá dönsku. Vegna þess hve krónan er berskjölduð þarf Seðlabanki Íslands nánast stöðugt að halda stýrivöxtum mun hærri en þekkist erlendis, sem eins konar „áhættuálag“ svo fólk nenni á annað borð að eiga peningana okkar. Í Danmörku er engu slíku áhættuálagi til að dreifa vegna bakhjarlsins í Frankfurt og getur danski seðlabankinn því leyft sér að fylgja lágu vaxtastigi Evrópu.

​Í hruninu 2008 neyddist Seðlabanki Íslands til að hækka stýrivexti í 18% til að reyna að stöðva frjálst fall krónunnar á sama tíma og danskir vextir hreyfðust hóflega á bilinu 3,5% til 5,5%. Á árunum þar á eftir, frá 2012 til 2019, ríktu sögulega lágir og jafnvel neikvæðir stýrivextir í Danmörku á meðan íslenskir vextir voru áfram fastir á bilinu 4,25% til 6% til að halda aftur af innlendri verðbólgu. Þegar nýjasta verðbólguskotið reið yfir á árunum 2023 til 2025 hækkuðu Danir vexti í tæp 4% til að kæla hagkerfið á meðan Íslendingar þurftu að fara alla leið í 9,25% stýrivexti, þá hæstu á Norðurlöndum og þó víðar væri leitað. Jafnvel nú í maí 2026, þegar vaxtalækkunarferli er jafnvel hafið sumsstaðar, standa íslenskir stýrivextir enn í kringum 7,5% og fara hækkandi á meðan þeir dönsku daðra við 2,75%.

​Fyrir venjulega fjölskyldu er þessi munur ekki bara prósentutölur á blaði; hann skiptir sköpum um það hvort hægt sé að láta enda ná saman um hver mánaðamót. Ef dönsk fjölskylda tekur óverðtryggt lán fyrir íbúð, má hún búast við að greiða í kringum 3,5% til 4,5% ársvexti til langs tíma og lánin lækka raunverulega við hverja afborgun. Á Íslandi hafa fjölskyldur þurft að horfa upp á óverðtryggða vexti fara yfir 11–12% í nýjasta verðbólgukippnum, eða flýja inn í verðtryggð lán þar sem höfuðstóllinn hækkar sjálfkrafa á hverjum einasta gjalddaga. Þetta er svo einstakt kerfi að það getur verið þrautin þyngri að útskýra hvernig íslensk verðtryggð húsnæðislán virka fyrir erlendum gestum.

​Stolt, sjálfstæði og aðrar dýrar minningar

​Hér heima heyrast iðulega þau rök frá áhugamönnum um sjálfstæða peningastefnu að íslenska krónan sé dýrmætur „höggdeyfir“ sem falli í kreppum til að gera útflutningsgreinar samkeppnishæfari. Það er út af fyrir sig rétt greining. Gengisfallið virkaði eins og hnébeygja hagkerfisins. Spurningin sem við gleymum hins vegar alltaf að spyrja er: Hver ber þennan höggdeyfi á bakinu? Hver borgar fyrir þennan sveigjanleika?

​Svarið er að heimilin og fyrirtæki landsins borga hann á hverjum einasta degi. Við kaupum okkur svokallað sjálfstæði með því að leggja gríðarlegan vaxtakostnað á herðar okkar eigin fólks, og fyrirtæki geta aldrei skipulagt rekstur marga mánuði fram í tímann án þess að taka gjaldeyrisáhættu sem minnir helst á fjárhættuspil. Danir sýna fram á að það er hægt að vera með eigin mynt á seðlum en njóta samt stöðugleika Evrópusambandsins með því að tengjast stofnanakerfi þess.

​Niðurlag: Fullveldi í kaupbæti með greiðsluseðlinum

​Það er auðvitað ákveðin rómantík fólgin í því að eiga eigin gjaldmiðil. Það er eitthvað einstaklega fullvalda við það að geta haldið á seðli með mynd af Jóni Sigurðssyni eða rjúpu, vitandi að enginn í Frankfurt getur sagt okkur hvernig við eigum að reka okkar efnahagsmál. Það er algjörlega ómetanleg tilfinning.

​Eða jú, hún er reyndar nákvæmlega metanleg. Hún kostar um það bil 7,5% stýrivexti í maí 2026, á meðan lífshorfur dönsku krónunnar eru tryggðar með 2,75% vöxtum í skjóli ESB. Samkvæmt nýlegum gögnum þá virðist verðmiðinn fyrir fjölskyldur með íbúðalán vera að lágmarki í kringum 30 milljarðar króna fyrir hverja vaxtamunarprósentu á milli okkar og landa innan ESB og þá erum við bara að tala um heimili með íbúðalán, fyrirtæki greiða líka ríflega fyrir þetta svokallað fullveldi í efnahagsmálum.

​Að halda úti íslensku krónunni í hinum alþjóðlega fjármálaheimi er nefnilega eins og að neita að ganga um borð í stóra, leiðinlega og stöðuga skipið sem ESB býður upp á, en velja þess í stað að sigla á opnum árabáti yfir Atlantshafið. Jú, vissulega ræður þú stefnunni alveg sjálfur. Þú ert skipstjórinn. Þú mátt róa eins hratt og þú vilt. Og þegar stórsjórinn skellur á og bátnum hvolfir, þá geturðu glaðst yfir því að þetta er þinn sjór, þinn bátur og þitt frelsi til að sökkva.

​Á meðan standa Danir á þilfari skipsins með bjór í hönd, horfa á ölduganginn í gegnum kýraugað og velta því fyrir sér hvers vegna einhverjum finnist svona rosalega gaman að drukkna í nafni fullveldisins.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann svo og sérlegur áhugamaður um Já við ESB-viðræðum .