„Konur eru svangari, fá­tækari og ör­væntingar­fyllri en nokkru sinni fyrr“

UN Women gáfu nýverið út skýrslu um stöðu kvenna auk þess sem framkvæmdastýra Un Women í Austur- og Suður-Afríku sendi frá sér yfirlýsingu vegna bágrar stöðu þeirra fyrr í vikunni. Skýrsla UN Women byggist á viðtölum við fjórtán konur sem koma að friðarviðræðum eða aktívisma auk 85 súdanskra kvenrekinna félagasamtaka.

Niðurstöður skýrslunnar sýna að konur og stúlkur á átakasvæðum hafa orðið fyrir hrottalegu ofbeldi og búa margar við langvarandi fæðuskort. Skert aðgengi mannúðar- og hjálparsamtaka að átakasvæðum gerir ástandið enn verra. Þá er nauðgunum markvisst beitt sem stríðsvopni en alþjóðalög skilgreina það sem stríðsglæp. Fram kemur í skýrslunni að nauðgunum hefur verið beitt með markvissum hætti til að brjóta niður mótstöðu fólks. Gögn sýna að hermenn hafi nauðgað konum og stúlkum í viðurvist fjölskyldumeðlima og þeir fjölskyldumeðlimir drepnir sem reyna að stöðva ofbeldið. Á undanförnum mánuðum hafa konur einnig greint frá hrottalegu og kerfisbundnu kynferðisofbeldi á flóttaleiðum út frá El-Fasher. Sambærilegar frásagnir hafa komið frá konum í Kordófan-héraði.

Samkvæmt greiningu UN Women á stöðunni í Súdan þurfa 28,9 milljónir einstaklinga í Súdan, þar á meðal 13,6 milljónir kvenna og stúlkna, á mataraðstoð að halda. Þá glíma 4,2 milljónir barna og barnshafandi kvenna við lífshættulegan næringarskort. Um 40 prósent heilbrigðisstofnana í Súdan eru óstarfhæfar en tvær árásir voru gerðar á fæðingardeildir sjúkrahúsa í Austur-Darfúr á tímabilinu 20. mars til 2. apríl.

Geta ekki sótt skóla

„Konum og stúlkum er nauðgað og þær myrtar á heimilum sínum, þeim er nauðgað á meðan þær eru á flótta, þegar þær leita matar, vatns eða læknisaðstoðar. Kynferðislegt ofbeldi er augljós hluti stríðsáætlunarinnar í Súdan,“ segir Anna Mutavati, svæðisstjóri UN Women í Austur- og Suður-Afríku, í tilkynningu sinni. 

Kynferðisbrotin sem framin eru af hermönnum í Súdan hafa það markmið að valda ótta og niðurlægja og fá að viðgangast án refsingar. „Ef stríðinu á að ljúka þarf refsileysi gerenda að ljúka. Það verður enginn friður á meðan kynferðisofbeldi fær að viðgangast og því er beitt sem einu grimmasta vopni þessa stríðs,“ bætir Mutavati við.

Hún segir einnig að nærri 60 prósent, 223.641, þeirra sem hafa hrakist á flótta í Suður-Súdan frá áramótum séu konur og stúlkur. Áætlað er að 375.825 manns hafi neyðst til að flýja heimili sín.

Þar kemur jafnframt fram að gert sé ráð fyrir því að um fimm milljónir kvenna og stúlkna í Suður-Súdan þurfi á mannúðaraðstoð að halda á þessu ári. Þar á meðal séu 2,5 milljónir kvenna og stúlkna sem þurfi á þjónustu vegna kynbundins ofbeldis að halda.

„Jafnvel áður en þessi nýjasta stigmögnun átti sér stað sögðust meira en tveir þriðju kvenna og stúlkna um allt land hafa upplifað slíkt ofbeldi. Nú þegar tímabil á milli uppskeru hefst segjast konur og stúlkur þegar vera farnar að borða villtar jurtir til að lifa af og sumar fá ekkert að borða dögum saman. Við sjáum nú þegar aukningu í vannæringu. Fyrir þær sem eru á flótta er ógnin um kynferðisofbeldi stöðugt til staðar þegar þær leita að mat og sækja vatn og eldivið,“ segir Mutavi.

Miklar áskoranir sem konur standa frammi fyrir

Svæðisstjóri UN Women í Súdan, Salvator Nkurunziza, segir konur í Súdan standa frammi fyrir þeirri áskorun að hafa verið hraktar á flótta.

„Milljónir kvenna hafa neyðst til að yfirgefa heimili sín vegna stríðsins. Þessi átök setja konur í aukna hættu þegar þær leita öryggis. Margar hafa þurft að flýja oftar en einu sinni og skortir fullnægjandi aðgang að mat, húsaskjóli, heilbrigðisþjónustu og vernd. Á sama tíma bera þær ábyrgð á umönnun barna, sem gerir daglega lífsbaráttu afar erfiða,“ segir hann í samtali við Vísi.

Hann segir auk þess átökin, fólksflótta og hrun markaða hafa leitt milljónir manna inn í alvarlegt fæðuóöryggi.

„En þessi kreppa hefur ekki sömu áhrif á alla. Konur eru svangari, fátækari og örvæntingarfyllri en nokkru sinni fyrr. Fæðuóöryggi hefur aukist hraðast á heimilum sem konur stýra, og hlutfall þeirra sem búa við alvarlegan hungurvanda hefur nær tvöfaldast á einu ári, úr 14 prósentum árið 2024 í 25,9 prósent í byrjun síðasta árs.“

Því búi 75 prósent heimila sem séu undir stjórn kvenna við fæðuóöryggi og nær helmingur þeirra greini frá ófullnægjandi matarneyslu, sem er nær tvöföldun frá fyrra ári.

Konur og stúlkur borða síðast og minnst

Nkurunziza útskýrir að í kreppuaðstæðum séu það oft konur og stúlkur sem borða síðastar og minnst. Í einu héraði, Suður-Kordófan, sögðust 51 prósent heimila á flótta hafa upplifað að að minnsta kosti einn fjölskyldumeðlimur hefði sleppt mat í heilan dag og nótt, samanborið við 35 prósent í Vestur-Kordófan. Þessar niðurstöður eru úr könnun í febrúar og mars 2026.

Hann segir hjálparstofnanir eins og CARE International hafa bent á að trúverðugar upplýsingar bendi til þess að stríðandi aðilar hafi vísvitandi notað hungur sem vopn. Meðal aðferða eru eyðilegging uppskeru, eigna og vatnsbóla, umfangsmikið rán og eyðilegging markaða, upptaka búfjár og annarra auðlinda, takmörkun mannúðaraðstoðar og alvarlegar hömlur á ferðum fólks.

„Konur og stúlkur sem búa á umsáturssvæðum og átakasvæðum, svo sem í Darfúr, Vestur- og Suður-Kordófan og hluta Bláu-Nílarfylkisins, þurfa brýnt á lífsnauðsynlegri mannúðaraðstoð að halda. Einnig þurfa konur og stúlkur sem búa í búðum fyrir innflytjendur á flótta innanlands í öruggari ríkjum, svo sem í austurhéruðum landsins, Hvítu-Nílarfylki, norðurhéruðunum og Norður-Kordófan, aðstoð,“ segir hann og að samkvæmt Alþjóðlegu fólksflutningastofnuninni, IOM, hafi meira en 132.000 manns verið hraktir á flótta í Kordófan frá október 2025 og yfir 28.000 í Bláu-Nílarfylki frá janúar 2026. Nýleg greining sýnir að Suður-Kordófan er nú helsta svæðið fyrir kynbundið ofbeldi utan Darfúr.

Hann segir að á stuttu tímabili, frá 1. janúar til 15. mars 2026, hafi árásir víða um landið kostað meira en fimm hundruð óbreytta borgara lífið, þar á meðal konur og börn.

„Jafnframt skemmdust eða eyðilögðust mikilvægir innviðir, svo sem sjúkrahús, og enn fleiri neyddust til að flýja heimili sín.“

Nkurunziza segir að í Súdan grafi kynferðisofbeldi undan samfélagsgerðinni og leiði til félagslegrar stimplunar sem hefur bæði sálrænar og félagslegar afleiðingar.

Nkurunziza bendir á að auk þess sé talið að á þessu ári þurfi 12,7 milljónir manna, aðallega konur og stúlkur, á stuðningi að halda vegna kynferðislegs og kynbundins ofbeldis. Opinberar tölur sýni aðeins brot af umfangi brotanna vegna mikillar vanskráningar sem tengist ótta við stimplun, hefndaraðgerðir og óöryggi.

„Frásagnir þolenda og vitna benda engu að síður til þess að konur og stúlkur, þar á meðal mjög ung börn, séu markvisst skotmörk. Umfangsmikil gögn benda til þess að kynferðisofbeldi sé kerfisbundið notað sem hernaðaraðferð. Eins og ein súdönsk kona sem starfar í fremstu víglínu orðaði það: „Líkamar kvenna eru orðnir hluti af hernaðaráætlunum,““ segir Nkurunziza.

Hann segir þannig mannúðarþörfina ekki aðeins gríðarlega að umfangi heldur einnig alvarlega. Milljónir kvenna og stúlkna hafi ekki aðgang að grunnþörfum á borð við hreint vatn, mat, heilbrigðisþjónustu og viðeigandi húsaskjól. Á sama tíma sé hættan sem þær standa frammi fyrir mjög mikil og aðgangur að mannúðaraðstoð og lífsnauðsynlegri þjónustu verulega takmarkaður.

Engar refsingar í boði

Hann segir engan taka ábyrgð og engar refsingar í boði.

„Það stafar ekki aðeins af áframhaldandi átökum heldur einnig af því að dómskerfið, bæði innviðir þess og mannauður, hefur verið eyðilagt eða stórlega veikst vegna stríðsins. Á átakasvæðum er erfitt að skrásetja kynferðisofbeldi vegna hættu á frekara ofbeldi eða hefndaraðgerðum. Jafnframt fylgir kynferðisofbeldi mikil félagsleg stimplun innan samfélaganna.“

Þá segir hann kvenleiðtoga og konur sem berjist fyrir mannréttindum verða fyrir áreitni, ógnunum við eftirlitsstöðvar, hótunum og hefndaraðgerðum vegna samfélagslegrar þátttöku sinnar og vegna þess að þær skrásetja mannréttindabrot, þar á meðal kynferðisofbeldi tengt átökum.

„Þolendur slíks ofbeldis mæta fjölmörgum hindrunum þegar þeir leita sér aðstoðar. Eyðilegging og óöryggi hafa grafið undan heilbrigðis- og félagsþjónustu. Þolendur á afskekktum eða umdeildum svæðum geta oft ekki nálgast þjónustu nema með því að ferðast um víglínur eða óörugg svæði. Á sama tíma draga stimplun, ótti við hefndaraðgerðir, skortur á trúnaði og stjórnsýslulegar hindranir úr líkum á að fólk leiti sér hjálpar,“ segir hann.

Þrátt fyrir þessar áskoranir gegnir UN Women mikilvægu hlutverki í að styðja verndar- og sálfélagsleg úrræði fyrir þolendur kynferðisofbeldis.

„Það er gert í samstarfi við samstarfsaðila og kvennastýrð samtök, auk þess sem unnið er að því að skapa aðstæður sem styðja við bata þolenda. Þá styður UN Women einnig félagslega og efnahagslega aðlögun þeirra sem hafa orðið fyrir kynferðisofbeldi.“

Niðurskurður hafi áhrif

Nkurunziza segir að þó svo að niðurskurður á fjárframlögum Bandaríkjanna hafi ekki haft bein áhrif á starfsemi UN Women í Súdan hafi almennir niðurskurðir styrktaraðila til verkefna í Súdan haft áhrif á möguleika til að veita konum og stúlkum aðstoð.

„Nú er brýn þörf á aukinni mannúðarfjármögnun til kvennastýrðra samtaka. Reynslan sýnir að á meðan á þessum átökum hefur staðið hafa slík samtök verið lífslína fyrir konur og stúlkur á afskekktum svæðum og átakasvæðum. Þau hafa fyllt það skarð sem myndaðist þegar formleg kerfi brugðust,“ segir Nkurunziza.

Hann segir UN Women hafa unnið með meira en 75 kvennastýrðum samtökum í fimmtán fylkjum landsins til að ná til fólks á flótta og á átakasvæðum og veita lífsnauðsynlega þjónustu, fræðslu og vernd.

„Kvennastýrð samtök eru kjarninn í mannúðarstarfi í Súdan en standa frammi fyrir miklum áskorunum, þar á meðal fjárskorti sem takmarkar getu þeirra til að ná til fleiri kvenna og stúlkna sem þurfa aðstoð.“

Hver eru helstu skilaboð Sameinuðu þjóðanna varðandi Súdan núna?

1. UN Women kallar eftir tafarlausu vopnahléi, vernd almennra borgara og fullri, öruggri og raunverulegri þátttöku kvenna í mannúðarstarfi og friðaruppbyggingu.
2. Við hvetjum mannúðaraðila til að forgangsraða samþættum aðgerðum sem byggja á þörfum kvenna, þar á meðal viðbrögðum við kynbundnu ofbeldi, kyn- og frjósemisheilbrigðisþjónustu, geðheilbrigðisstuðningi, dreifingu hreinlætis- og nauðsynjapakka og stuðningi við lífsviðurværi í neyð.
3. UN Women hvetur styrktaraðila til að viðurkenna, styðja og eiga samstarf við kvennastýrð samtök, veita þeim beinan og sveigjanlegan fjárstuðning og tryggja fulla og jafna þátttöku kvenna í ákvörðunum um aðgengi að aðstoð, vernd og enduruppbyggingu.

Nkurunziza segir áhyggjuefni að stríðið sé nú komið á sitt fjórða ár.

„Vaxandi ofbeldi, notkun dróna í hernaði og umfangsmikill fólksflótti hafa haft afar neikvæð áhrif á konur og stúlkur. Það er komið nóg. Þessu stríði verður að ljúka til að binda endi á þjáningar súdanskra kvenna. Við teljum að konur verði að taka þátt í formlegum samningaviðræðum og friðaruppbyggingarstarfi. Súdanskar konur geta gegnt lykilhlutverki í friðarferlinu. Þær leiða nú þegar grasrótarverkefni sem miða að því að draga úr átökum, berjast gegn hatursorðræðu og efla frið innan samfélaga sinna,“ segir hann og að forysta þeirra á vettvangi sýni vel að konur séu drifkraftur friðar.

Konur verði að taka þátt í ákvarðanatöku

„Þær færa með sér einstaka þekkingu á þörfum, áhættu og forgangsmálum þeirra samfélaga sem hafa orðið fyrir áhrifum af stríðinu. Að lokum er nauðsynlegt að sérþekking kvenna sé nýtt í formlegri ákvarðanatöku til að tryggja sjálfbæran, réttlátan, þátttökumiðaðan og varanlegan frið í Súdan.“

Hvernig getur fólk á Íslandi hjálpað og hvers vegna skiptir það máli?

„UN Women er þakklát fyrir þann rausnarlega stuðning sem Ísland hefur veitt konum í Súdan. Nýjasta dæmið er stuðningur við mótun landsstefnu Súdan um félagslega og efnahagslega þátttöku kvenna og stúlkna með fötlun. Við hlökkum til áframhaldandi samstarfs við þróun landsaðgerðaáætlunar til að hrinda stefnunni í framkvæmd og styrkja vernd og lífsviðurværi kvenna og stúlkna með fötlun,“ segir hann.

Þá segir hann kvennastýrð samtök í fremstu víglínu mannúðarstarfsins og veita lífsnauðsynlega aðstoð, þar á meðal færanleg eldhús fyrir matardreifingu, mæðra- og barnavernd, sálfélagslega ráðgjöf og geðheilbrigðisþjónustu.

„Með því að veita þessum samtökum beinan og sveigjanlegan fjárstuðning er hægt að auka aðgengi milljóna kvenna, stúlkna og barna að mannúðarþjónustu, sérstaklega á svæðum sem erfitt er að ná til og þar sem átökin eru hvað hörðust. Það er rétt að kreppan í Súdan hefur að miklu leyti gleymst í alþjóðlegri fjölmiðlaumfjöllun. Við þurfum á því að halda að styrktaraðilar og alþjóðasamfélagið hlusti á raddir súdanskra kvenna og stúlkna og gleymi ekki þeirri neyð sem þær búa við. Það þarf bæði aukna mannúðaraðstoð og viðvarandi pólitískan og diplómatískan þrýsting til að tryggja raunverulega þátttöku kvenna í öllum friðarviðræðum og pólitískum ferlum sem tengjast framtíð Súdan.“