Þegar jafn­rétti verður blóra­böggull

Nýlegar niðurstöður leiðtogavísitölu Heimsþings kvenleiðtoga vöktu athygli fyrir þær sakir að ungt fólk á Íslandi virðist í sumum atriðum vera síður jafnréttissinnað en kynslóðin á undan. Í opinberri umræðu hefur þessi þróun gjarnan verið tengd auknum áhrifum samfélagsmiðla, andfemínískra áhrifavalda og svokallaðrar manosphere-meningar. Þótt ekki sé hægt að draga einfaldar ályktanir um orsakasamhengi af slíkum niðurstöðum falla þær að þróun sem rannsakendur hafa víða bent á: aukna pólitíska skautun kynja meðal ungs fólks, vaxandi áhrif andfemínískra miðla á netinu og aukna sýnileika menningarlegra átaka í stafrænu umhverfi.

Áhugaverðari spurning er ekki hvort hluti ungs fólks sé orðið tortryggnara gagnvart jafnrétti heldur hvers vegna ákveðnar hugmyndir verða sannfærandi á ákveðnum tímum. Hvers vegna verður jafnrétti í auknum mæli skýring á vanlíðan, óöryggi og upplifun um stöðumissi þegar rannsóknir benda til þess að rætur þessara áskorana liggi fyrst og fremst annars staðar?

Til að svara þeirri spurningu þarf að færa sjónum frá einstaklingum yfir á samfélagið sjálft.

Samfélag á tímum óvissu

Pólski félagsfræðingurinn Zygmunt Bauman lýsti samtímanum sem „fljótandi nútíma“, samfélagi þar sem sífellt færri geta reitt sig á þær stoðir sem áður veittu öryggi og fyrirsjáanleika. Atvinnumarkaðurinn er sveigjanlegri en jafnframt óstöðugri. Húsnæðisöryggi hefur veikst. Félagsleg tengsl eru síður bundin við stað, stétt eða samfélag. Lífsleiðir sem áður þóttu nokkuð fyrirsjáanlegar eru orðnar óljósari

Þetta er ekki einfaldlega efnahagslegt ástand heldur félagslegt og menningarlegt ástand.Á sama tíma hafa sífellt fleiri rannsóknir bent til þess að ungt fólk búi við verri aðgang að húsnæði, meiri fjárhagslega óvissu og veikari tengsl við hefðbundnar samfélagsstofnanir en fyrri kynslóðir. Þessar breytingar eru ekki fyrst og fremst afleiðing menningarlegra átaka heldur efnahagslegra, tæknilegra og pólitískra umbreytinga sem hafa endurmótað daglegt líf fólks. Samt birtast afleiðingar þeirra sífellt oftar í umræðum um kyn, sjálfsmynd og menningu.

Í fljótandi nútíma Baumans verður óvissan ekki aðeins efnisleg heldur einnig tilvistarleg. Hún snýst um stöðu, sjálfsmynd og tilfinningu fólks fyrir því að eiga sér stað í samfélaginu. Þegar hefðbundnar stoðir sjálfsmyndar veikjast verður sífellt mikilvægara að skilja hvernig einstaklingar skapa merkingu í eigin reynslu og hvaða skýringar þeir telja trúverðugar.

Þörfin fyrir viðurkenningu

Það er einmitt hér sem hugmyndir Axel Honneth um félagslega viðurkenningu verða gagnlegar. Ef óvissa samtímans snýst ekki aðeins um efnisleg skilyrði heldur einnig um sjálfsmynd og því að tilheyra, verður spurningin hvernig einstaklingar upplifa eigið virði og stöðu innan samfélagsins.

Þegar sú upplifun veikist skapast ekki aðeins persónuleg vanlíðan heldur einnig leit að skýringum. Þegar félagsleg viðurkenning veikist vakna gjarnan spurningar um eigið virði, stöðu og tilheyra. Einstaklingar reyna að skilja hvers vegna þeir upplifa minni félagslega viðurkenningu eða óöruggari stöðu en áður.

Mikilvægt er að gera greinarmun á raunverulegum missi og upplifun um missi. Einstaklingur getur upplifað stöðumissi án þess að formleg réttindi hans hafi skerst. Slík upplifun er engu að síður raunveruleg og hefur áhrif á hvernig fólk túlkar samfélagið í kringum sig.

Þegar stórir hópar upplifa slíka óvissu getur skapast jarðvegur fyrir hugmyndir sem bjóða upp á skýrar og auðskiljanlegar skýringar á flóknum samfélagslegum breytingum.

Vald yfir merkingu

Ef Honneth hjálpar okkur að skilja hvers vegna fólk leitar viðurkenningar, hjálpar Bourdieu okkur að skilja hvers vegna ólíkar skýringar á sömu reynslu verða ráðandi á ólíkum tímum.

Franski félagsfræðingurinn Pierre Bourdieu benti á að vald birtist ekki eingöngu í efnahagslegum auðlindum eða pólitískum stofnunum. Vald birtist einnig í getu til að skilgreina hvernig fólk skilur heiminn.

Vald snýst þannig ekki aðeins um það hver ræður heldur einnig um hver fær að skilgreina vandamálið.

Þegar fólk upplifir óöryggi geta verið margar mögulegar skýringar. Það er hægt að horfa til húsnæðismarkaðarins, samþjöppunar auðs, breyttra vinnuskilyrða, veikara félagslegs öryggisnets eða áhrifa stafræns hagkerfis á félagsleg tengsl. Það er líka hægt að beina athyglinni að sýnilegum samfélagshreyfingum, breytingum á kynhlutverkum eða femínisma.

Þessar skýringar beina athyglinni að ólíkum þáttum samfélagsins og leiða því til ólíkra túlkunar- og lausnaleiða.

Þar liggur mikilvægt vald: ekki aðeins að stjórna auðlindum heldur að móta þann skilning sem fólk hefur á eigin veruleika.

Þegar menningarátök taka við af kerfisgagnrýni

Bandaríski stjórnmálaheimspekingurinn Nancy Fraser hefur bent á að í samtímanum hafi samfélagsumræða í auknum mæli færst frá spurningum um efnahagslega skiptingu yfir í spurningar um sjálfsmynd, menningu og viðurkenningu.

Slík mál skipta vissulega máli. Vandinn skapast hins vegar þegar menningarleg átök taka algjörlega yfir umræðuna um samfélagsleg vandamál sem eiga sér einnig efnahagslegar og kerfislægar rætur.

Þá verður auðveldara að rífast um femínisma en húsnæðiskerfi. Auðveldara að ræða kynjapólitík en samþjöppun auðs. Auðveldara að deila um sjálfsmyndir en um hvernig samfélagið dreifir gæðum, tækifærum og öryggi.

Þetta þýðir ekki að menningarleg átök skipti ekki máli. Fraser bendir hins vegar á að þegar samfélagsleg óánægja er fyrst og fremst túlkuð í gegnum menningarleg átök getur orðið erfiðara að ræða þær efnahagslegu og stofnanalegu aðstæður sem skapa óöryggið sjálft. Athyglin færist frá skiptingu gæða og valds yfir í átök um sjálfsmyndir, tákn og samfélagsleg viðmið.

Frá þessu sjónarhorni verður umræðan um jafnrétti síður um jafnrétti sjálft en um hvernig samfélög bregðast við breytingum á valdatengslum, félagslegri stöðu og sjálfsmynd. Það er þessi spenna sem gerir ákveðnar hugmyndir sannfærandi á ákveðnum tímum.

Karlmennska á tímum breytinga

Þessi þróun birtist með skýrum hætti í umræðu um stöðu karla. Félagsfræðingurinn Raewyn Connell hefur bent á að hefðbundnar hugmyndir um karlmennsku hafi lengi skilgreint hvaða leiðir karlar hafa til að öðlast virðingu, félagslega stöðu og viðurkenningu.

Þegar samfélagslegar breytingar veikja eða umbreyta þessum leiðum skapast óhjákvæmilega togstreita. Flestir aðlagast slíkum breytingum án teljandi vandkvæða. Sumir upplifa þó óvissu um eigið hlutverk og stöðu.

Sú óvissa verður ekki til vegna jafnréttis. Hún verður til vegna þess að samfélagið sjálft hefur breyst.

Engu að síður getur jafnrétti orðið táknmynd þessara breytinga vegna þess að það er sýnilegt, umdeilt og auðþekkjanlegt.

Bakslag sem félagslegt mynstur

Fyrir rúmum þremur áratugum benti Susan Faludi á að framfarir í jafnréttismálum væru gjarnan fylgt eftir af menningarlegri mótspyrnu. Slík viðbrögð væru ekki endilega merki um að jafnrétti hefði mistekist heldur að samfélagslegar breytingar væru farnar að hafa áhrif á rótgrónar hugmyndir um stöðu, völd og sjálfsmynd.

Kannski er athyglisverðasta þversögnin sú að jafnrétti verður sjaldan gert að skýringu á samfélagslegum vandamálum fyrr en það fer að hafa raunveruleg áhrif. Fáir mótmæla breytingum sem breyta engu. Mótspyrnan verður gjarnan mest þegar valdatengsl, væntingar og samfélagsleg viðmið fara raunverulega að hreyfast. Í því ljósi má líta á hluta þeirrar tortryggni sem nú birtist gagnvart jafnrétti ekki sem vísbendingu um að jafnrétti hafi mistekist heldur sem merki um að það hafi raskað áður sjálfsögðum valdatengslum og samfélagslegum væntingum.

Femínismi verður ekki tilviljanakennt skotmark. Jafnrétti verður því ekki umdeilt vegna þess að það snýst um kyn eitt og sér heldur vegna þess að það snertir spurningar um vald, stöðu og samfélagslega merkingu. Ólíkt mörgum öðrum samfélagshreyfingum hefur hann beinlínis beint sjónum að valdatengslum sem áður þóttu sjálfsögð. Þegar slík tengsl eru gerð sýnileg verður jafnframt sýnilegt að sumir njóta meiri félagslegra forréttinda en aðrir. Það getur kallað fram mótspyrnu, ekki aðeins vegna þess að fólk hafni jafnrétti sem hugmynd heldur vegna þess að breytingar á valdatengslum kalla fram spurningar um stöðu, sjálfsmynd og tilfinningu fyrir því að tilheyra.

Athyglishagkerfið og markaðsvæðing óánægjunnar

Það sem gerir samtímann frábrugðinn fyrri tímum er hins vegar hraðinn sem slíkar hugmyndir geta dreifst með.

Samfélagsmiðlar eru ekki hlutlausir vettvangar fyrir skoðanaskipti. Þeir eru fyrirtæki sem byggja afkomu sína á athygli notenda. Reiknirit þeirra velja ekki efni út frá sannleiksgildi þess eða samfélagslegu mikilvægi heldur út frá líkum á þátttöku.

Afleiðingin er sú að efni sem vekur sterkar tilfinningar fær meiri sýnileika en efni sem byggir á blæbrigðum og yfirvegun.Þetta er það sem fræðimenn hafa kallað athyglishagkerfi eða reiðihagkerfi. Í slíku kerfi verður reiði að þátttöku, þátttaka að sýnileika og sýnileiki að hagnaði.

Þannig verður samfélagsleg óánægja ekki aðeins pólitískt fyrirbæri heldur einnig markaðsvara. Í því felst ein af stærstu þversögnum samtímans að sama kerfi og hagnast á óánægju, reiði og félagslegri skautun er jafnframt orðið eitt áhrifamesta félagsmótunarafl samtímans. Vanlíðan verður að efni. Óöryggi verður að þátttöku. Þátttaka verður að hagnaði. Þannig verður samfélagsleg óánægja ekki aðeins pólitískt viðfangsefni heldur einnig efnahagsleg auðlind.

Frá vanlíðan til sökudólga

Það er innan þessa umhverfis sem fyrirbæri á borð við manosphere og incel-menningu hafa vaxið. Þessi samfélög eru fjölbreytt og ekki rétt að líta á þau sem eina heild. Sameiginlegt einkenni margra þeirra er þó leit að skýringum á upplifun um félagslegt óöryggi, stöðumissi eða erfiðleika í samskiptum.

Vandinn liggur ekki í því að slík viðfangsefni séu rædd. Vandinn getur skapast þegar flókin samfélagsleg ferli eru einfölduð í eina orsök.

Þá getur femínismi orðið útskýring á einmanaleika og jafnrétti orðið útskýring á upplifun um stöðumissi. Konur og femínískar samfélagshreyfingar verða táknmynd breytinga sem eiga sér í raun rætur í miklu stærri samfélagslegum umbreytingum.

Að skilja þetta ferli er ekki það sama og að réttlæta það. Skilningur og réttlæting eru ekki hið sama. Þvert á móti er forsenda þess að takast á við samfélagsleg bakslög að skilja hvaða aðstæður gera ákveðnar hugmyndir sannfærandi.

Sökudólgavæðing sem félagslegt ferli

Þótt umræðan um jafnrétti sé sérstök í sinni núverandi mynd er fyrirbærið sjálft ekki nýtt. Saga samfélaga sýnir að á tímum hraðra breytinga verður gjarnan til leit að hópum eða hreyfingum sem hægt er að gera ábyrga fyrir óöryggi samtímans.

Á mismunandi tímum hafa konur, innflytjendur, fátækir, trúarhópar og kynsegin fólk gegnt slíku hlutverki í opinberri umræðu. Það sem þessir hópar eiga sameiginlegt er ekki að þeir hafi skapað þau samfélagslegu vandamál sem þeim eru eignuð heldur að þeir verða sýnileg tákn fyrir breytingar sem eru í raun miklu stærri og flóknari.

Í því samhengi er gagnlegt að líta á þá tortryggni sem nú birtist gagnvart jafnrétti sem hluta af stærra félagslegu mynstri. Þegar samfélög ganga í gegnum óvissu verður gjarnan til þrýstingur til að finna einfaldar skýringar á flóknum breytingum. Sökudólgavæðing er ein leið til að skapa slíka merkingu. Hún einfaldar veruleikann, dregur úr óvissu og býður upp á skýran andstæðing. Vandinn er sá að hún færist sjaldnast nær raunverulegum orsökum vandans.

Hvernig samfélög framleiða skýringar

Vanlíðan ungs fólks er raunveruleg. Óöryggi er raunverulegt. Upplifun margra af stöðumissi eða skorti á viðurkenningu er raunveruleg.

Spurningin er ekki hvort þessi reynsla sé til staðar heldur hvernig hún er túlkuð.

Á tímum óvissu framleiða samfélög ekki aðeins auð, stofnanir og stjórnmál. Þau framleiða einnig skýringar. Þau framleiða frásagnir um hvað sé að gerast, hver beri ábyrgð og hvaða lausnir séu mögulegar.

Í þeirri baráttu takast ekki aðeins á ólíkar skoðanir heldur ólíkar frásagnir af veruleikanum sjálfum.

Það sem vekur mesta athygli er því ekki að hluti ungs fólks virðist síður jafnréttissinnaður en kynslóðin á undan. Athyglisverðara er hversu auðveldlega jafnrétti hefur orðið að skýringu á vanlíðan sem á sér rætur í allt öðrum samfélagslegum ferlum.

Það sem gerir þessar skýringar áhrifamiklar er ekki endilega að þær séu sannari en aðrar skýringar heldur að þær hjálpa fólki að skapa samhengi í eigin reynslu.

Á tímum óvissu verður alltaf til barátta um merkingu. Barátta um það hvernig við skiljum samfélagið, hvaða skýringar við teljum trúverðugar og hverjum við teljum bera ábyrgð. Sú barátta snýst ekki aðeins um skoðanir heldur um vald til að skilgreina veruleikann sjálfan.

Spurningin er því ekki aðeins hvers vegna jafnrétti verður skotmark á tímum óvissu. Spurningin er hverjum það þjónar þegar athyglin beinist að sýnilegum samfélagshreyfingum fremur en þeim efnahagslegu, félagslegu og tæknilegu kerfum sem skapa óöryggið sjálft.

Þar liggur kjarni málsins. Vald snýst ekki aðeins um að stjórna auðlindum. Vald snýst einnig um að stjórna skýringunum.

Höfundur er meistaranemi í félagsráðgjöf.