Tengsl eru inn­viðir sam­félagsins

Þegar talað er um innviði samfélagsins hugsum við gjarnan um vegi, skóla, heilbrigðisþjónustu, samgöngur, hjúkrunarheimili o.s.frv. Allt eru þetta nauðsynlegir innviðir sem við viljum efla og byggja upp. En við eigum það til að gleyma öðrum innviðum sem eru ekki síður mikilvægir, þótt þeir sjáist ekki á korti eða í fjárlögum. Það eru tengslin á milli fólks.

Samfélag byggist nefnilega ekki eingöngu á stofnunum eða þjónustu. Það byggist líka á því að fólk þekkist, treysti hvert öðru og upplifi að það skipti máli í lífi annarra. Þegar fjölskyldur hafa bakland, nágrannar hjálpast að og kynslóðir eiga eðlileg samskipti verður samfélagið sterkara og seigara.

Þegar þessi félagslegu tengsl veikjast færist álagið smám saman yfir á aðra innviði samfélagsins. Foreldrar standa oftar einir, fleiri upplifa einmanaleika og sífellt meiri væntingar eru gerðar til velferðarkerfisins um að leysa verkefni sem áður voru oftar leyst í gegnum fjölskyldur, vina- og nágrannatengsl eða nærsamfélagið.

Þess vegna vakti nýr Talnabrunnur embættis landlæknis athygli mína. Þar kemur fram að hamingja landsmanna fer minnkandi og einmanaleiki er að aukast. Jafnframt kemur fram að ungt fólk kemur verr út en eldri aldurshópar þegar horft er til hamingju, andlegrar líðanar og einmanaleika. Höfundarnir velta upp þeirri spurningu hvað hafi breyst í samfélaginu og hvernig megi snúa þessari þróun við. Þeir nefna einnig að ástæða sé til að skoða hvort skortur á seiglu geti að einhverju leyti skýrt þessa þróun.

Það er mikilvægasta spurningin af öllum. Ekki fyrst og fremst hvernig við eigum að bregðast við vandanum, heldur hvers vegna hann er að verða til? Erum við að spyrja rangra spurninga?

Viðbrögðin felast yfirleitt í því að spyrja hvernig hið opinbera geti bætt við fleiri úrræðum, aukið þjónustu, létt undir með fólki eða einfaldað lífið. Allt eru þetta verðugar spurningar. En eru þær þær mikilvægustu?

Felst lausnin eingöngu í meiri eða nýrri þjónustu eða líka í sterkari tengslum?

Hvað ef börn fá fleiri tækifæri til að bera ábyrgð? Hvað ef foreldrar hafa sterkara bakland? Hvað ef ömmur og afar gegna stærra hlutverki í daglegu lífi barnabarna sinna? Hvað ef nágrannar þekkja hvert annað betur? Hvað ef samfélagið sjálft er seigara?

Við höfum á undanförnum áratugum lagt ríka áherslu á að bæta þjónustu og fjölga úrræðum, með misgóðum árangri, því miður. Sú þróun hefur hins vegar í mörgum tilfellum verið bæði mikilvæg og nauðsynleg. En á sama tíma má velta því fyrir sér hvort fyrsta spurningin sé smám saman orðin: Hvaða nýju þjónustu þurfum við? í stað þess að spyrja: Hvað hefur breyst í samfélaginu? Af hverju er þessi staða komin upp?

Ég er ekki að segja að við eigum að draga úr þjónustu, þvert á móti. En við þurfum að þora að skoða hvort við séum alltaf að leita á réttum stað að lausnunum.

Það sem hefur heillað mig mest í öldrunarfræðum síðustu ár er að áherslan hefur smám saman færst frá því hvað við getum gert fyrir fólk yfir í hvernig við getum stutt fólk til að viðhalda færni sinni, þátttöku, tilgangi og tengslum eins lengi og kostur er. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur meðal annars lagt ríka áherslu á að virk þátttaka, félagsleg tengsl og merkingarbær hlutverk séu lykilþættir heilbrigðrar öldrunar. Það sem mér finnst sérstaklega áhugavert er að þessi hugsun á ekki aðeins við um eldra fólk.

Er þá ekki líklegt að börn dafni betur þegar þau hafa hlutverk innan fjölskyldunnar og samfélagsins? Standa foreldrar ekki sterkari þegar þau hafa raunverulegt bakland? Og verður samfélagið ekki seigara þegar kynslóðir hafa fleiri tækifæri til að hjálpast að?

Er seigla kannski ekki aðeins eiginleiki einstaklinga heldur líka samfélagsins? Samfélag verður ekki seigt vegna þess að hver og einn ber sífellt meiri ábyrgð einn og sér. Það verður seigt þegar fólk hefur tengsl, getur treyst hvert á annað, hjálpast að og upplifir að það skipti máli í lífi annarra. Þá verða þessi verkefni ekki lengur aðskilin.

Börn þurfa hlutverk - foreldrar þurfa stuðning - eldra fólk þarf tilgang - samfélagið þarf tengsl.

Ég hef oft sagt að markmið velferðarkerfisins eigi ekki að vera að leysa fjölskylduna og samfélagið af hólmi - markmið þess á að vera að styrkja samfélagsvistkerfið.

Auðvitað eigum við að hafa öflugt velferðarkerfi, en við eigum líka að spyrja oftar:

Hvað getum við gert til að styrkja tengsl áður en við búum til ný úrræði? Hvernig getum við stutt fjölskyldur til að hjálpast meira að? Hvernig getum við skapað fleiri tækifæri fyrir kynslóðir til að eiga hlut í lífi hver annarrar? Hvernig byggjum við samfélag þar sem færri upplifa einmanaleika – ekki aðeins vegna þess að þjónustan sé góð, heldur vegna þess að tengslin séu sterk?

Framtíð velferðarsamfélagsins ræðst ekki eingöngu af því hversu mörg úrræði við byggjum og þróum. Hún ræðst líka af því hvort okkur tekst að byggja samfélag þar sem tengsl, hlutverk og seigla verða aftur sjálfsagður hluti af daglegu lífi.

Tengsl eru ekki bara falleg hugsjón - þau eru einn mikilvægasti innviður samfélagsins.

Höfundur er kynslóðablandari og tómstunda- og félagsmálafræðingur.

Heimildir

Embætti landlæknis. Talnabrunnur 2026 – Líðan fullorðinna á Íslandi.

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO). UN Decade of Healthy Ageing 2021–2030 og World Report on Ageing and Health.