Er Ís­land að undir­búa nem­endur fyrir fram­tíðina?

Gervigreind mun hafa gríðarleg áhrif á heimsvísu á næstu árum, þar á meðal á undirstöður íslensks samfélags á borð við menntakerfið okkar. Færri vita að Ísland er að leiðandi á heimsvísu með þróunarverkefni sem gefur hóp kennara aðgang að gervigreind í kennslu og er með þeim fyrstu sinnar tegundar í heiminum. Í gær kom fram í fréttum að menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra að muni kynna frumvarp að gervigreind á næsta þingi. Sem ungmenni hef ég mikinn áhuga á þessari þróun, en þessi innleiðing hefur mikil áhrif á mína og komandi kynslóðir.

Innleiðing gervigreindar í menntakerfið er þegar hafin í takt við Aðgerðaáætlun um Gervigreind 2025-2027. Ýmsir kostir fylgja slíkri innleiðingu, t.d. að auðvelda kennurum vinnu og gera nám einstaklingsmiðaðra, en einnig eru hættur sem ber að varast. Gervigreind getur veitt rangar upplýsingar auk þess sem ofnotkun hennar getur dregið úr gagnrýnni og sjálfstæðri hugsun. Íslenska ríkisstjórnin hefur tekið þá afstöðu að við þurfum að vinna með en ekki á móti tækniframförum, en að taka þurfi það í skrefum í öruggu umhverfi svo hægt sé að uppgötva og fyrirbyggja áhættuþætti. Ef horft er á samfélagslega kosti og einfaldlega hvað gervigreindin er nú þegar nýtt til margvíslegra verka hérlendis, sést að áskorunin er ekki hvort eigi að nota gervigreind, heldur hvernig.

Stærsta gervigreindarverkefnið í dag er þróunarverkefni MMS og Kennarasamband Íslands, en það hefur vakið alþjóðlega athygli frá OECD og yfirvöldum annarra ríkja. Ísland er meðal fyrstu ríkja til að hrinda slíku verkefni í framkvæmd, þar sem yfirvöld greiddu fyrir tímabundinn aðgang að gervigreind fyrir kennara á mismunandi skólastigum. Grunnskólakennarar hlutu aðgang að Gemini og framhaldsskólakennarar að Claude til að læra á tæknina og hvernig hún getur nýst þeim í starfi. Samkvæmt kennurum og starfsfólki MMS hefur verkefnið gengið mjög vel, það auðveldar næstu skref og undirbýr kennara að takast á við gervigreindarnotkun nemanda. Fyrst og fremst sýnir það að litla Ísland getur vakið mikla athygli í ábyrgri nálgun á gervigreind.

Hins vegar vantar mikið upp á þegar kemur að gervigreindarfræðslu í skólum. Þegar þetta er ritað er engin heildstæð áætlun til um hvernig kenna beri nemendum gervigreindarlæsi. Þótt gervigreind komi fyrir í aðalnámsskrá grunnskóla þarf átak að eiga sér stað í kennslu til að undirbúa íslenska nemendur fyrir komandi tæknibreytingar. Gervigreindarlæsi kemur hvergi fyrir í aðalnámsskrá framhaldsskóla, en hún hefur ekki verið uppfærð síðan 2011 og endurspeglar ekki raunveruleika nútímans. Ég er ekki ein um að vilja að betur sé staðið að verki, en samkvæmt könnun Fjölmiðlanefndar kom fram að 75% Íslendinga vilja að meiri áhersla sé lögð á gervigreindarlæsi í kennslu og að 52% hafa áhyggjur af þróun gervigreindar.

Í sjálfu innleiðingarferlinu er upplifun nemanda og kennara grundvallaratriði. Kennarar hafa fengið tækifæri að taka þátt í þróunarverkefninu, fengið fræðslu og tækifæri til að koma skoðunum sínum á framfæri. Þótt því beri að fagna vaknar spurningin um afhverju sambærilegar aðgerðir til að auka kunnáttu nemenda um gervigreind séu ekki á dagskrá, enda snýst menntakerfið um að undirbúa nemendur fyrir þátttöku í samfélagi framtíðarinnar. Sem stafrænn ungliðasendiherra tók ég viðtöl við nemendur á grunn- og framhaldsskólastigi til að átta mig betur á stöðunni meðal ungmenna og gerði úttekt um stöðuna á innleiðingu gervigreindar í menntakerfinu á Íslandi í dag. Í samtölum mínum við nemendur varð ljóst að aðgerðarleysið er byrjað að hafa slæm áhrif á þeirra afstöðu til gervigreindar, en þær voru að einhverju leyti öfgakenndar. Sumir nemendur lýstu því að þeim væri bannað að nota gervigreind af skólayfirvöldum og að afstaðan til hennar líktist hræðsluáróðri. Aðrir voru hvattir til að nota gervigreind án þess að fá almennilega leiðsögn um hvernig tæknin virkar og hvaða hættur beri að varast. Mörg ungmenni eru mjög áhyggjufull um þróun gervigreindar. Á hinum enda skalans eru ungmenni sem ofnota gervigreind og er sama um áhrifin sem það veldur. Þessir öfgar eru bein afleiðing þess að lítil sem engin áhersla hefur verið lögð á fræðslu um gervigreind, gervigreindarlæsi eða upplifun nemanda.

Til stendur að halda vinnustofur með nemendum og leyfa þeim að taka meiri þátt í fyrirliggjandi innleiðingu, sem er stórt skref í rétta átt, en hér eru fleiri þættir sem þarf að huga að ef fyrirbyggja á frekari vanda. Þar ber hæst:

• Lágt gervirgeindarlæsi
• Óljós næstu skref
• Ófullnægjandi upplýsingaflæði um innleiðingu gervigreindar
• Skortur á samræmi á milli skóla vegna mismunandi afstöðu til gervigreindar

Öll ofangreind atriði eru háð fjármagni sem fjárfesta þyrfti í málaflokknum til að tryggja að íslenskt menntakerfi fari farsællega af stað inn í þá tæknibyltingu sem heimurinn stendur frammi fyrir.

Ríkisstjórnin hefur tekið þá afstöðu að gervigreind muni eiga sinn stað innan menntakerfisins, sem er gott og blessað, en innleiðingin er háð því að rétt sé staðið að verki. Að tryggja gervigreindarlæsi og öryggi er ekki ódýrt framtak, það krefst að fjárfest sé í fræðslu, rannsóknum, gagnasöfnun, samræmdri gervigreindarkennslu, skýrra viðmiða og þróun öruggra gervigreindarverkfæra af hálfu sérfræðinga. Það má einnig nefna að vöntun á sérfræðingum innan ráðuneyta í gervigreind eru ákveðið áhyggjuefni, en gervigreind snertir öll svið og er því nauðsynlegt fyrir jákvæða þróun að sérfræðingar innan allra ráðuneyta séu samtengdir að vinna saman að öruggri þróun hennar. Það er hughreystandi að kynna eigi frumvörp um gervigreind á næsta þingi, en betur má ef duga skal. Ef yfirvöld vanda ekki til verka við gervigreindarstefnu Íslands skapast hætta á óvissu, óreiðu og óöryggi sem mun kosta umtalsvert meira að leiðrétta en ef búið er rétt um hnútana frá upphafi.

Að lokum, sem ungmenni finnst mér að yfirvöld ættu að sjá metnað sinn í að eiga betra samstarf við okkur sem erfum landið, en gervigreindin mun móta alla okkar framtíð. Bæði Mennta- og Barnamálaráðherra auk Menningar- Nýsköpunar- og Háskólaráðherra afþökkuðu að funda með mér um stöðu ungmenna hvað varðar innleiðingu gervigreindar í menntakerfið okkar, en að forðast slík samtöl gengur ekki til lengdar. Við ákvarðatöku um nálgun í skólastarfi er grundvallaratriði að tekið sé mark á upplifun og afstöðu minnar kynslóðar og þeirra sem koma á eftir mér. Það er einfaldlega ekki sjálfbært að halda áfram með innleiðingu gervigreindar án samstarfs á milli kynslóða. Lýðræði á ekki bara að vera frasi sem fullorðið fólk slær um sig með í sömu andrá og þau neita ungmennum um tækifæri að taka þátt í að móta framtíð sína.

Höfundur er stafrænn ungliðasendiherra Íslands í alþjóðlega Game Changer verkefninu