Iðumálið frá upp­hafi frá sjónar­hóli Stóru-Laxárdeildar

Undanfarin misseri hefur nokkuð verið fjallað um deilur innan Veiðifélags Árnesinga um veiðar í Stóru-Laxá og ós hennar í Hvítá. Hefur fréttaflutningur af þeim deilum verið einhliða, að langmestu birst í einum fjölmiðli og hefur sá fjölmiðill ekki sýnt því áhuga að draga fram andstæð sjónarmið.

Þessi andstæðu sjónarmið, okkar hlið máls, birtist því hér – og margt í fyrsta sinn.

Aðdragandi

Aðdragandi að ósamati Stóru-Laxár og Hvítár nær fjögur ár aftur í tímann. Málið hófst með bréfi sem stjórn Stóru-Laxárdeildar Veiðifélags Árnesinga (VÁ) sendi á forsvarsmenn Iðu 1 og 2, menn sem hafa gegnum árin mætt á aðalfundi deildarinnar. Með bréfinu óskaði Stóru-Laxárdeild eftir samtali og samstarfi við landeigendur Iðu 1 og 2 vegna veiða þeirra í ós Stóru-Laxár með laxavernd að leiðarljósi.

Afar dræm viðbrögð voru við þeirri bón.

Eftir nokkur samskipti við Iðufólk ákvað Stóru-Laxárdeild að segja upp samningi við Iðu um að deildin veiddi ekki fyrir landi Iðu og að Iða fengi ekki greiddan arð í staðinn. Samkvæmt lögum gilda svona samningar ekki lengur en í 10 ár og þó téður samningur hafi verið gerður árið 1978 og því löngu fallinn úr gildi, var ákveðið að sýna Iðufólki þá kurteisi að kynna þeim téða uppsögn formlega.

Stjórn Stóru-Laxárdeildar samþykkti síðan að leigutaki Stóru-Laxár fengi leyfi til að veiða fyrir landi Iðu, enda ráðstafar deildin veiði í Stóru-Laxá. Iðufólkið sætti sig ekki við þetta og hófust þar með málaferli Iðufólks gegn Stóru-Laxárdeild og leigutakanum.

Úrskurður Ósamatsnefndar

Til þess að leysa þann ágreining sem þarna var kominn upp óskaði deildin eftir úrskurði Ósamatsnefndar um hvar ós og umdæmi Stóru-Laxár væri. Fiskistofa hafði áður staðfest nýtingaráætlun deildarinnar fyrir árin 2011-2018 um umdæmi Stóru-Laxár frá ósi til Grænavatns.

Ósamatið lá svo fyrir þann 25. júlí 2025.

Veiðifélag Árnesinga hafnaði aðild að því máli og lenti þar með kostnaðurinn við matið alfarið á deild Stóru-Laxár og var vel á áttundu milljón króna. Þegar matið lá fyrir sagðist fyrirsvarsmaður Iðujarðanna við fjölmiðla ósáttur við niðurstöðu matsnefndarinnar, en að það skipti engu máli því ósamatið hefði engin áhrif á veiðiréttindi. Sagðist svo fyrirsvarsmaðurinn telja „eðlilegast“ að reyna á málið fyrir dómi. Hann var þannig ósáttur við efnislega niðurstöðu úrskurðarins þó hann teldi hann engin áhrif hafa á sig – en taldi sig þó þurfa að hnekkja úrskurðinum fyrir dómi.

Rétt er að taka fram að nýtt ósamat tók strax gildi, og réttaráhrif þess frestast ekki þó látið sé á gildi þess reyna fyrir dómi. Þá er einnig mikilvægt að halda því til haga að stangir Iðufólks og réttur þeirra til veiði er í Hvítá, en ekki í Stóru-Laxá.

Þegar ósamatið lá fyrir skrifaði formaður Veiðifélags Árnesinga bréf til lögmanns Iðumanna þar sem hann tilkynnti, þvert á hið nýja ósamat, að Iða mætti áfram veiða fyrir sínu landi og líka því landi sem Ósamatsnefnd úrskurðaði að Stóru-Laxárdeild hefði til umráða.

Útspil þessa formanns Veiðifélagsins vakti, og vekur enn, furðu og hefur flækt deilu málsaðila verulega. Útspilið varð m.a. til þess að Iðufólkið fékk lögbann á veiði deildarinnar fyrir landi Iðu.

6. mai síðastliðinn staðfesti stjórn VÁ ósamatið og umdæmi Stóru-Laxár og samþykkti einnig að leggja það fyrir framhaldsaðalfund VÁ. Það hefur þó þegar þetta er skrifað ekki enn verið gert. Gerð var tilraun til að halda félagsfund af nýjum formanni VÁ sem er einn af talsmönnum Iðu. Fundurinn reyndist ekki boðaður með lögmætum hætti og í upphafi fundar var fundarmönnum tilkynnt að ekki yrði af fundinum þar sem hann hafi heyrt að fundurinn yrði kærður yrði af honum. Spurnir hafa borist af því að formaðurinn hafi staðið fyrir atkvæðasöfnun til að fella samþykkt stjórnar VÁ úr gildi er varðaði umdæmi Stóru-Laxárdeildar.

Lögum samkvæmt hefði VÁ átt að staðfesta umdæmið strax eftir að úrskurður Ósamatsnefndar lá fyrir þann 25. júlí 2025 en VÁ dregur því miður enn lappirnar í málinu. Ljóst er hverjum sem vill sjá að rót þessa dráttar eru ítök Iðumanna í stjórn VÁ og hefur aðilum Stóru-Laxárdeildar þótt miður að horfa upp á hagsmuni heildarinnar verða undir eiginhagsmuna örfárra – og það ítrekað.

Í ljósi þessa er fullt tilefni er til þess að draga hæfni formanns Veiðifélags Árnesinga í efa.

Dómsmál og skeytingarleysi gagnvart lögum og reglum

Iðufólk rekur nú þrjú dómsmál gegn Stóru-Laxárdeild veiðifélagsins auk leigutaka.

Fyrsta málið varðar aðgengi að veiðivegi. Krafist var lögbanns á notkun veiðivegarins og tekist er á um þá kröfu fyrir dómi. Veiðivegurinn er að okkar mati gamall þjóðvegur og tilgreindur sem veiðivegur í arðskrá frá árinu 1972. Málið hefur þegar legið á borði sýslumanns, héraðsdóms, Landsréttar og Hæstaréttar – og er enn óleyst.

Annað málið varðar lögbann á veiði deildarinnar fyrir landi Iðu sem Iðufólk fékk samþykkt. Því lögbanni, rétt eins og því fyrra, hefur verið mótmælt af fullri hörku af Stóru-Laxárdeild veiðifélagsins. Er það mat okkar og lögmanna okkar að ósamatið sýni það skýrt að veiðar Iðufólks séu ólöglegar og eigum við því engan annan kost en að verja okkar hagsmuni af fullri hörku, m.a. með lögbanni á veiðar Iðufólks á umræddum svæðum.

Þriðja málið varðar ósamatið sem Iðufólk vill ógilda með dómsúrskurði á þeim forsendum að ósamat frá 1969 sé í gildi. Ekki er að sjá af neinum gögnum úr fundargerðum VÁ eða annarstaðar að það ósamat hafi verið staðfest af VÁ eða Stóru-Laxárdeild. Þess utan er það svo að nýrri mat fellir sjálfkrafa það gamla úr gildi og kort af matinu frá 1969 lá fyrir í gögnum Ósamatsnefndar þegar hún vann nýtt ósamat á síðasta ári.

Landamerkjadeilur, deilur um nýtingu hlunninda, veiði í vötnum og ám eru ekki nýjar af nálinni hér á landi. Slíkar deilur hafa frá landnámi sett svip sinn á sveitir og orðið uppspretta sagna, kvikmynda og lagatexta. Innansveitarkrónikurnar eru ýmsar og víða.

Einmitt þess vegna hafa í gegnum tíðina verið sett lög og reglur sem taka á svona málum með það að markmiði að fella þau í fyrirsjáanleg úrlausnarferli. Dæmi um slíkar reglur eru m.a. skylduaðild að veiðifélögum og tilvist Ósamatsnefndar.

Nú er okkur þó ljóst að svona ferlar virka ekki þegar einn aðili máls ákveður upp á sitt eindæmi að það er bara alls ekkert bundið af téðum lögum, reglum eða úrskurðum.

Öllum tilraunum Stóru-Laxárdeildar og leigutaka til að fylgja einmitt þessum lögum og reglum og útkljá deiluna eftir áður samþykktum leikreglum hefur undantekningalaust verið svarað með fullkomnu skeytingarleysi gagnvart lögum um lax- og silungsveiði, reglum um veiðifélög og nú síðast ákvörðun Ósamatsnefndar.

Persónuníð, ofbeldi og einhliða fjölmiðlaumfjöllun

Satt er það að ýmislegt hefur gengið á í málinu – og margt verið sagt og gert sem betur hefði verið látið ósagt – eða ógert.

Sá raunveruleiki blasir nú við okkur, að einstaka aðilar að þessari deilu virðast hafa greiðan aðgang að fjölmiðlum – og þá helst einum tilteknum. Sá fjölmiðill hefur fjallað mikið um deiluna en látið það algjörlega ógert að kalla eftir annarri hlið en Iðufólks.

Fréttaflutningur sá hefur verið algjörlega einhliða – og ósanngjörn mynd ítrekað dregin upp af leigutaka Stóru-Laxár á síðum þess fjölmiðils.

Raunin er sú að leigutakinn hefur, í tengslum við þessar deilur, verið beittur ofbeldi og hann laminn svo á honum sá – og sú árás er til á myndbandi. Brotist hefur verið inn í bifreið hans og símanum hans stolið. Skorið hefur verið á dekk undir bíl undirritaðrar og pílur fjarlægðar úr dekk á bíl leigutaka. Þá barst undirritaðri símtal þar sem leigutaka var hótað lífláti og honum hótað heimsóknum handrukkara. Enn fremur fékk undirrituð, leigutaki og lögmaður okkar nafnlaus bréf með dularfullu dufti inn um bréfalúgur okkar.

Kærum hefur svo gott sem rignt yfir leigutaka – en nú þegar hafa 25 kærur Iðufólks á hendur leigutaka verið felldar niður, og enn eru nokkrar í ferli. Þó þessar kærur hafi allar verið felldar niður fylgir hverri kæru mikið álag og gríðarlegur kostnaður. Svívirðan er algjör og virðing fyrir lögum og reglum er engin.

Nú er mál að linni

Leigutaki hefur á undanförnum árum birt margt af því sem átt hefur sér stað á Facebook síðu sinni. Margt af því kann við fyrstu sýn að líta út eins og góð og gild innansveitarkrónika sem með tíð og tíma yrði efni í góða sögustund.

Staðreyndin er þó sú að þessi deila er fyrir lifandis löngu komin langt út fyrir öll velsæmismörk. Innansveitarkrónikan er fyrir löngu orðin að harmleik fyrir alla aðila málsins og er nú farin að hafa neikvæð áhrif langt út fyrir rekstur Stóru-Laxárdeildar. Svo ekki sé minnst á kostnaðinn, tímann og orkuna sem leggst á hið opinbera sem rannsaka þarf hverja tilhæfulausa kæruna á fætur annarri.

Sýn Stóru-Laxárdeildar á málið er nú sú að veiðar Iðufólks eru ólöglegar samkvæmt nýju ósamati. Gríðarlegur skaði hefur þegar verið unnin með þeim ólöglegu veiðum og óvæginni, einhliða og ósanngjarnri fjölmiðlaumfjöllun.

Við höfum hingað til kosið að útkljá þetta mál eftir þeim lögformlegu leiðum sem lög og reglur kveða á um, enda okkur ljóst að málið leysist ekki í dagblöðum eða samfélagsmiðlum. Þó eru mörk á því hvað hægt er að sitja undir mörgum einhliða fréttum um tilhæfulausar ásakanir sem virðast verða til í veruleika sem enginn hér í okkar sveit kannast við.

Kollegar okkar í Veiðifélagi Árnesinga hafa fyrir löngu síðan farið yfir þau mörk – og nú er mál að linni.

Höfundur er formaður Stóru-Laxárdeildar Veiðifélags Árnesinga.