Kristján Lofts­son og stalínistarnir

Nýlega las ég skoðanapistla nokkurra einstaklinga sem að voru vissulega sárir og reiðir yfir því að Kristján Loftson kallaði þá stalínista. Menn risu upp á afturlappirnar og tóku til varna. Stefán Pálsson, sagnfræðingur lét m.a. hafa eftir sér að fáir menn hafi gert jafnmikið til að greiða veg hvalveiða en Jósef Stalín.

Þetta þótti mér ljótt að lesa, enda taldi ég að hluti af sagnfræði væri að meta og greina afleiðingar ákvarðana stjórnmálamanna í gegnum söguna, en ekki bara þusa staðreyndir eins og gervigreindin, og hefði viljað sjá betri umfjöllun af hálfu Stefáns. Rétt er að Stalín hóf miklar hvalveiðar í Sovétríkjunum, en stjórnlaus og glórulaus hvalveiði Sovétmanna lagði hvalastofna í stórhættu og stuðlaði að alþjóðlegu hvalveiðibanni síðar meir. Þegar að Íslendingar, Norðmenn, og Japanir fóru að stunda hvalveiðar að nýju hafði bannið þegar haft óafturkræf áhrif á menningu ríkjanna og hvalveiðar ekki lengur svipur hjá sjón.

Það ergilegasta er að Sovétmenn átu ekki einu sinni hvali. Í miðstýrðu hagkerfi kommúnismans var hagnaður ekki notaður til að mæla framleiðni, heldur framleiðslutölur. Hvalskrokkar skiluðu háum löndunartölum sem að hagfræðingar Sovétríkjanna gátu notað til að sýna fram á vöxt og velmegun, þegar að menn hækkuðu tölurnar eitt árið, urðu þeir að hafa þær hærri næsta ár til að viðhalda „hagvexti“ án þess þó að menn hefðu möguleika á að koma kjötinu í verð. Vitleysan var svo mikil að Sovéskur skipstjóri var einu sinni handtekinn fyrir að ná ekki að uppfylla kvótann sinn. Sovétmenn enduðu svo á að nota hvalkjötið í áburð í landbúnaði. Störfin voru vinsæl enda leyfðu þau starfsmönnum að eyða löngum stundum utan Sovétríkjanna og í erlendum höfnum, þar sem að vöruúrval var mun betra, svo að Sovétmenn veigruðu sér við því að leggja niður gagnlausa iðjuna. Niðurstaðan er í raun þveröfug við staðreyndaþus gervigreindarinnar, óeðlileg afskipti Stalíns af atvinnulífinu endaði á því að gera nær alglerlega út af við hvalveiði í öllum heiminum, og hefur í raun valdið menningarlegu tjóni á norskri, íslenskri, færeyskri og japanskri menningu. Heimurinn allur hefur þurft að borga fyrir þessa glæpi Stalíns, þ.a.m. íslenski hvalveiðiiðnaðurinn.

En það er ekki laust við Stalínistabrag af andstæðingum hvalveiða á Íslandi. Eitt af einkennum kommúnismans eru afskipti af atvinnu og efnahagslífi umfram það sem góðu hófi gegnir. Á Íslandi er hins vegar stjórnarskrá, sem er nokkuð góð. Stjórnarskráin okkar er nefnilega mikilvægt verkfæri til að hindra vald ríkisins til að ráðskast með borgaranna. Eitt mikilvægasta vopn stjórnarskrárinnar gegn spillingu, er verndun eignaréttarins. Mikið mætti skrifa um mikilvægi verndar eignaréttar einstaklings gagnvart ríkinu, en ég vildi fjalla um annað ákvæði stjórnarskrárinnar í dag.

75. gr. stjórnarskrárinnar tryggir nefnilega atvinnufrelsi einstaklinga. Frelsi þessu má setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess. Þetta er mikilvægt ákvæði. Einfaldur meirihluti dugir ekki einfaldlega til að eitthvað sé bannað. Nauðsynlegt er að gera það með lögum, og lög eru ekki sett með gerræðislegum hætti. Þá er skilyrði að almannahagsmunir krefjist þess. Það að naumur meirihluti vilji banna hvalveiðar, dugar ekki til, menn þurfa að rökstyðja málið í þinginu með vísan til almannahagsmuna, dómstólar munu ekki rengja það mat miðað við dómafordæmi hérlendis, þegar að lög eru komin sem banna hvalveiðar.

Augljóslega pirrar þetta ákvæði stjórnarskrárinnar marga, einstaklinga sem myndu vilja getað haft vit fyrir öðrum, bannað öðrum óæskilega hegðun og vita allt betur en aðrir. Það eru einstaklingar sem að réttilega má líkja við stalínista, og hef ég litla samúð með þeim ef þeim þykir það sárt. Sjálfum finnst mér hvalkjöt vont og borða það ekki, en mér segir hugur að ef maður leyfir fólki að traðka á stjórnarskrárvörðum réttinda annarra einstaklinga á grundvelli sómatilfinningar þeirra, þá mun forsjárhyggjufólkinu vaxa ásmegin í framtíðinni og sækja sig frekar í veðrið. Slíkar annarlegar hvatir ber að kæfa í fæðingu og árétta að stjórnarskrárvarin réttindi séu betur varin en önnur réttindi.

Ef hvalveiðar eru óverjandi efnahagslega, þá hlýtur þessi háttsemi að hætta að borga sig fyrir rest. Ef að alþingi ákveður að almenningur hafi brýna hagsmuni af því að stöðva hvalveiðar til að tryggja og bæta ferðaþjónustu, þá er farinn réttur farvegur til að banna hvalveiðar, og þurfa alþingismenn að sæta ábyrgð í kjölfarið í næstu kosningum. Gæta skal vel að stjórnarskrárvörðum réttindum og ekki veita neinn afslátt á að skerða þau. Fólki er víst leyfilegt að andmæla hvalveiðum og biðja um lagabreytingar, en gerræðislegt bann ráðherra á sínum tíma stóðst ekki lög né stjórnarskrá og því vissulega ekki óeðlilegt að vísa til stjórnarhátta Sovétríkjanna á sínum tíma. Það er alveg jafnmikill Stalínismi að skapa iðnað sem ekki stendur undir sér, og að leggja niður iðnað sem að stendur undir sér, báðar háttseminnar koma frá sama stað, skrifborði forsjárhyggjumannsins sem þykist vita betur en markaðurinn.

Höfundur er lögfræðingur.