Að taka mynd eða að skapa mynd

Tvö hundruð ár af ljósmyndun

Um þessar mundir eru um tvö hundruð ár liðin frá því að fyrsta varðveitta ljósmyndin var tekin. Árið 1826 (sumir segja 1827) náði Nicéphore Niépce mynd út um glugga á heimili sínu með aðferð sem kölluð er heliography. Lýsingartíminn var ekki sekúndur eða mínútur, heldur átta klukkustundir. Upphaf ljósmyndunar er þó jafnan miðað við 19. ágúst 1839, þegar Daguerre kynnti nýja tækni og margir héldu þá að dagar myndlistarinnar væru þar með taldir. Ljósmyndin er svo samofinn nútímasögunni að það er erfitt að ímynda sér marga sögulega atburði án ljósmyndanna sem eftir standa. Nefna má dæmi eins heimstyrjaldirnar tvær, Víetnamstríðið, Kreppuna miklu, Vestmannaeyjagosið, Hindenbergslysið, drápin í Kent State, myndir af Bítlunum og meintri tunglgöngu.

Fyrir nokkrum árum tók ég að mér að varðveita myndavél sem Steingrímur bróðir minn heitinn átti. Ég setti það sem skilyrði að fá að læra á hana almennilega í stað þess að láta hana liggja ofaní skúffu. Ljósmyndun varð á vissan hátt leið mín til að takast á við sorgina, að skapa eitthvað úr því sem eftir stóð, kannski innsýn inn í listmeðferð. Ég fór á þriggja kvölda námskeið hjá Ellen Ingu Hannesdóttur í Ljósmyndaskólanum, en hef síðar lært mest með áhorfi á YouTube, æfingum, tilraunum, þátttöku í námskeiðum og það sem hefur reynst mér best; virkri þátttöku í starfi ljósmyndaklúbbi Fókus.

Besta myndavélin er sú sem er við höndina

Skilyrðin fyrir inngöngu í félagið eru sáraeinföld: Að hafa gaman af ljósmyndun og vilja bæta sig, að vera tilbúinn til að starfa með öðrum og að greiða árgjald. Það er engin krafa um að vera góður ljósmyndari eða eiga dýran eða ákveðinn búnað, enda er besta myndavélin einfaldlega sú sem er við höndina hverju sinni. Félagar eru heldur ekki reknir úr félaginu þegar þeir verða mjög góðir eða hafa tekjur af ljósmyndun, allir eru áfram velkomnir í Fókus.

Það kitlaði mig um tíma að fá nafni félagsins breytt í „Fókus, félag ástríðuljósmyndara,“ en úr því varð ekki. Hugmynd er samt sem áður góð og gild. Orðin „áhugamaður“ og „amatör“ fá stundum neikvæðari hljóm en ástæða er til, enda felur enska orðið amateur í grunninn í sér að gera eitthvað af ástríðu, ekki að kasta til þess höndunum. Þetta skiptir máli þegar við tölum um stöðu ljósmyndunar í dag, því tæknin hefur gert það að verkum að nánast hver sem er getur tekið þokkalega mynd með símanum sínum. Margir vilja að sjálfsögðu myndavél þar sem unnt er að stilla hraða, ljósnæmi og ljósop með tökkum og geta skipt um linsur, sem getur verið erfitt að gera hratt í símanum. En enginn verður betri ljósmyndari með því einu að kaupa sér betri græjur, þótt slík kaup verði stundum til þess að við förum oftar út og æfum okkur meira og þannig þroskumst sem ljósmyndarar.

Að taka mynd og að skapa mynd

Ansel Adams ljósmyndari og náttúruverndarsinni 1902-1984) á að hafa sagt að “You do not take a photograph, you make it.” Eftir því sem við tökum fleiri myndir, því betur lærum við að meta þær myndir sem á endanum skipta máli. Því fleiri myndir því betur metum við fagmennsku og það hlutverk sem atvinnuljósmyndarar sinna. Umræðan um muninn á að taka mynd og að skapa mynd er sterk í samfélagi ljósmyndara. Það er skiljanlega fast í íslenskri málnotkun að ljósmyndarar „taki myndir.“ Að sumu leiti má segja að það taka mynd sé í reynd hrá skráning: „Þetta var þarna, á þessum tíma.“ Öryggismyndavél gerir nákvæmlega þetta, hún skráir, án þess að fyrir liggi nokkur sýn, nokkur ákvörðun, nokkur hugsun að ráði. Myndir öryggismyndavélar eru án sköpunar, bara eitthvað sem er kannski staðreynd, kannski bara skuggi eða suð. Að skapa mynd er allt annað ferli. Þar tekur ljósmyndarinn ákvarðanir: Hvað á að vera í myndinni og hvað ekki, hvaðan ljósið kemur, hvenær er ýtt á takkann og hvernig er unnið úr myndinni eftir á. Báðar afurðirnar eru „myndir“ í tæknilegum skilningi, en annað er hrá og leiðinleg heimild og hitt er úrvinnsla, sýn, listform, sem getur falið í sér heimild líka. Þetta er einn kjarninn í því sem klúbbur eins og Fókus snýst um. Að skapa styðjandi vettvang fyrir fólk að þróast frá því að taka myndir yfir í að skapa þær, sama hvaða tæki eru notuð.

Aðför að ljósmyndinni

Íslenska ljósmyndin á í vök að verjast frá þremur hliðum hið minnsta. Ein þeirra er gervigreindin. Þegar vél getur á stuttri stund framkallað eitthvað sem lítur út fyrir að vera ljósmynd, án þess að nokkur manneskja hafi tekið eina einustu af þeim grundvallarákvörðunum sem gera mynd að skapandi verki þá hverfur hjartað og sálin úr afurðinni. Slík mynd er hvorki heimild, því ekkert gerðist sem hún skráir, né sköpun úr raunverulegu ljósi og raunverulegum aðstæðum, hún er eitthvað þriðja fyrirbærið sem við höfum ekki haft fyrr en nú og eigum ekki almennilegt svar við. Þessi áskorun er rétt á upphafsmetrunum og erfitt er að spá til um hvaða afleiðingar þróunin hefur fyrir gildi ljósmyndarinnar og fyrir stöðu íslenskra ljósmyndara.

Önnur hlið er eldri en gervigreindin en ekkert skárri. Það er þegar höfundarréttur er vanvirtur og myndir birtar án leyfis rétthafa. Þegar ljósmyndari sýnir verk sitt opinberlega felur það ekki í sér sjálfkrafa leyfi til að aðrir nýti myndina í markaðssetningu án leyfis og greiðslu til höfundar. Þetta er ein stærsta áskorun íslenskra ljósmyndara næstu árin.

Þriðja hliðin er ekki síður alvarleg þar sem hún vegur að nýliðun í fagstétt ljósmyndara. Ljósmyndaskólinn, eini skólinn hér á landi sem kennt hefur skapandi ljósmyndun, allt frá árinu 1997, lokar dyrum sínum á næsta ári þar sem rekstrargrundvöllur er ekki lengur til staðar. Ljósmyndanám í Tækniskólanum er mikilvægt en er tæknilegt, ekki listrænt. Hverfi formlegt nám í skapandi ljósmyndun af landinu, þótt ekki nema um sinn, getur það haft slæmar afleiðingar til lengri tíma. Formlegt faglegt nám í listsköpun er mikilvægur kjarni í ljósmyndamenningu þjóðarinnar. Ég hvet lesendur til að sækja námskeið Ljósmyndaskólans á meðan þau eru enn í boði.

Ég leyfi mér hins vegar að fullyrða að dagar ljósmyndarinnar séu langt í frá taldir, þrátt fyrir þessar áskoranir. En áskoranir hverfa ekki bara af sjálfu sér. Ljósmyndarar þurfa að berjast fyrir betra umhverfi þar sem höfundar- og sæmdarréttur er virtur, barátta sem felur í sér virkt samtal við stjórnvöld, markvissa rýni í regluverk, aðhald og viðurlög við brotum. Mótspyrna við afurðum úr gervigreindinni er flóknara viðfangsefni. Að einhverju leyti mun samfélagið sjálft hafna stofnunum og fyrirtækjum sem nota smekklausar gervigreindarmyndir. Ef metnaðurinn er ekki meiri í kynningarstarfi þá munu margir efast um fagmennsku í kjarnastarfseminni. Það er mögulega aðeins ein orrusta af mörgum í löngu stríði. Baráttan fyrir fjármögnun Ljósmyndaskólans, eða listræns ljósmyndanáms yfirhöfuð, er þó töluvert erfiðari. Næsta víst má telja að greiði ríkið fyrir slíkt nám, verði því fé einfaldlega kippt af einhverju öðru, annarri listgrein eða gagnrýninni fræðigrein. Listrænt nám, rétt eins og háskólanám, byggir ekki aðeins á að læra tækni í bréfaskóla. Mentor, þroskaður listamaður eða fræðimaður, hefur mikið gildi fyrir okkur þegar við byggjum upp og viðhöldum fagmennsku. Sjá sem dæmi í TedTalk fyrirlestri læknisins Brian Wang How Mentorship Changed My Life sem finnst auðveldlega á youtube. Ummæli um fyrirlestradrifið nám í umræðum um fjármögnun háskólanáms hafa því miður sýnt útbreitt skilningsleysi á gildi mentors þegar greina má í orðræðu þá trú að aðgengi að upplýsingum jafngildi færni og þekkingu og að hlutverk mentora felist fyrst og fremst í því að segja í fyrirlestri hvað standi í fræðibókinni, nú tæpum 600 árum eftir að Gutenberg fann upp prentvélina. Ef einhver telur að menntun í skapandi ljósmyndun megi bjarga með meira aðgengi að fyrirlestrum á netinu eða í bréfaskóla þar sem félagsleg tengsl eru nánast engin, þá er það rangt mat.

Aukin eða minni félagsleg þátttaka

Bandaríski félagsfræðingurinn Robert Putnam varaði í frægu riti sínu Bowling Alone (2000) við því að þátttaka í félögum og klúbbum hefði farið minnkandi um áratugaskeið, að fólk sæktist í síauknum mæli eftir einstaklingsbundinni afþreyingu í stað þess að taka þátt í félagslífi með öðrum og að afleiðingin væri minni félagsauður, þynnra net gagnkvæms trausts og samvinnu sem samfélög reiða sig á, oft án þess að nokkur taki eftir því fyrr en það er farið.

Merki um svipaða þróun sjást hér á landi. Kosningaþátttaka hefur minnkað undanfarna áratugi. Erfiðara reynist að fá fólk til sjálfboðaliðastarfa í mörgum félagasamtökum. Annað einkenni sömu þróunar er hin sívaxandi skjávera sem gleypir tíma marga. Fólk ver mörgum klukkustundum í símanum eða í tölvunni í stað þess að vera innan um annað fólk. Margir finna klukkutíma til að ráfa um á netinu en ekki til að taka þátt í gefandi sjálfboðastarfi. Það er nokkur írónía í því að ljósmyndun sjálf krefst oft töluverðrar skjávinnu, við vinnum myndirnar okkar við skjáinn sem hluti af sköpunarferlinu. Ljósmyndun er samt í eðli sínu félagslegt fyrirbæri sem getur meðal annars dregið úr einmanaleika. Myndin er sköpuð úti í raunveruleikanum, oft í félagsskap annarra og er á endanum deilt með öðrum. Ýmsar undirgreinar sálfræðinnar, t.d. skynjunarfræði, hugfræði og félagssálfræði, koma við sögu í ljósmyndun, ekki bara í því hvernig ljósmyndarinn tekur ákvarðanir, heldur einnig hvernig áhorfandinn meðtekur og horfir á myndina og hvernig hann upplifir hana. Hvað fangar augað, hvað vekur athygli, hvaða tilfinningar myndin kallar fram og hvernig sú upplifun er í eðli sínu félagsleg athöfn, samskipti með fallegri skapaðri ljósmynd.

Viðar Halldórsson fjallar í bók sinni Sjáum samfélagið (2024) um það sem hann kallar félagslega töfra, þá orku sem myndast í samskiptum fólks og er meira en summa einstaklinganna sem að henni standa. Athyglisvert er að hann notar ljósmyndir úr hversdagslífi vestrænna samfélaga sem aðferð við að gera þessa annars ósýnilegu krafta sýnilega. Viðar tengdi útgáfu bókarinnar við ljósmyndasýningu um „firringu skjásamfélagsins.“

Ofangreind lýsing um minnkandi félagslegri þátttöku er ekki almenn og á allra síst við um starfið í Fókus þar sem félögum fjölgar hratt jafnframt því sem þeir gefa af sér í starfinu. Samveran og samtalið um ljósmyndir gefur af sér vináttu og samveru sem smitar frá sér og heldur félögum við efnið. Ferðanefnd undirbýr og skipuleggur ferðir, sýningarnefnd stendur fyrir árlegum sýningum og stjórn sem heldur utan um skipulag starfsins, fræðsluerindi og jafningjafræðslu, á hverju misseri. Allt er þetta mannað af félögum í sjálfboðavinnu. Eftir því sem fólk leggur meira af sér í starfið, fær fólk meira út úr því. Þar sem félagsauður byggir á trausti, tengslaneti og sameiginlegum gildum þá skapar starfið í Fókus mikinn félagsauð. Félagsauður er fyrir okkur félagsfólk ekki aðeins sem abstrakt hugtak í fræðibók heldur raunverulega upplifun okkar í starfinu í Fókus. Þegar fólk treystir hvort öðru nógu vel til að leggja sína vinnu í sameiginlega vegferð félagsins án þess að vænta neins í staðinn annað en félagsskapinn sjálfan, þá verða til þessir félagslegu töfrar.

Margar milljónir myndbanda um ljósmyndun má finna á netinu, mörg þeirra prýðileg. Á sama tíma kjósa um 170 félagar í Fókus að styðja hvort annað, mæta á fræðslukvöld, fundi og ferðir, vitandi það að félagsleg samskipti í raunheimum virka í ljósmyndum, rétt eins og í góðu háskólanámi þar sem samskipti nemenda og kennara í sameiginlegu rými í rauntíma skipta sköpum til að byggja upp fagmennsku. Ekkert bendir til að bréfaskólar komist aftur í tísku, þeir hafa nánast runnið sitt skeið.

Ljósmyndun sem félagsfræðilegt fyrirbæri

Eins og með svo margt annað í mannlegu samfélagi snerist ljósmyndun í upphafi fyrst og fremst um efnafræði, eðlisfræði og tækni, um það hvernig væri hægt að „geyma“ ljósið á efni og njóta eða nýta síðar. Þegar tæknigreinar þroskast, fara hug- og félagsvísindin fljótt að skipta sífellt meira máli. Heimspekingar spyrja t.d. hvenær ljósmynd er ljósmynd og hvenær ljósmynd er list. Lögfræðin spyr hvernig eigi að vernda höfundarréttinn og hvar við megum taka myndir án þess að ráðast á friðhelgi fólks. Listasaga, safnafræði, mannfræði, málvísindi, þjóðfræði og margar aðrar fræðigreinar skipta miklu máli, en sem félagsfræðingur legg ég út frá þeirri fræðigrein. Ljósmyndun svipar að mörgu leyti til tungumáls sem er í senn persónulegt verkfæri, algerlega samfélagslega mótað og notað í félagslegum samskiptum.

Þetta kallar líka á spurningar um hvar mörkin liggja milli áhugamennsku og fagmennsku, hvenær maður hættir að vera áhugaljósmyndari og verður atvinnumaður og hvað gerist félagslega við þau skil. Þessi tvískipting, áhugamaður annars vegar og atvinnumaður hins vegar, dugir ekki alltaf til að fanga raunveruleikann. Kjartan Þorbjörnsson, Golli, sagði í viðtali að góður ljósmyndari átti sig á hvað getur gerst næst og sé þá undirbúinn þegar og ef það gerist. Þessi tegund þekkingar og færni fæst ekki keypt í búð heldur með áralangri þjálfun eins og svo margt annað sem einkennir góðan ljósmyndara. Þekking í jarðfræði gagnast í ljósmyndun á eldgosi, þekking á hegðun barna gagnast í fjölskylduljósmyndun og þekking á félagsfræði gagnast í götuljósmyndun svo dæmi séu tekin.

Ferðir félagsins sýna vel hvað svona samfélag hefur fram að færa sem tæknin ein og sér getur ekki gefið. Hver og einn kemur með sína eigin sýn, sinn stíl, sín augu, en útkoman verður samt sameiginleg. Þegar sjö félagar fara saman í kvöldrölt og koma til baka með sjö gjörólíkar frásagnir af sama deginum. Myndirnar verða gjarnan betri þegar við förum saman í ljósmyndaferð í stað þess að fara hvert í sínu lagi. Að sjá mynd úr slíkri ferð og hugsa „já en fallegt, ég var þarna líka, mér datt þetta ekki í hug“ felur í sér ákveðna töfra sem síminn í vasanum nær ekki að framkalla. Ekki er hægt að skrifa um starf félagsins án þess að þakka þeim sem stofnuðu það árið 1999 og þeim sem síðan hafa haldið því gangandi, meðal annars í stjórn og nefndum.

Samsýningar

Þetta innra öfluga starf Fókus hefur á þessu og síðasta ári blómstrað í samstarfi við Ljósmyndasafn Reykjavíkur, hluta af Borgarsögusafni. Í ár eru Fókusfélagar með sjö þemaskiptar sýningar í Grófarhúsi, Tryggvagötu 15, þar sem félagsmenn sýna verk sín undir yfirskriftum eins og hreyfingu, landslagi, abstrakt og nú götumyndum, allt árið um kring, skipulagt og stjórnað af natni og dugnaði af sýningarnefnd Fókus.

Hér er vert að nema staðar og þakka sérstaklega þeim sem hafa staðið vörð um Ljósmyndasafn Reykjavíkur og hafa haft kjark til að reka það og berjast fyrir tilvist þess árum saman á tímum þar sem menningarstofnunum er ekki alltaf gert auðvelt fyrir. Án þrautseigju þeirra væri stórt skarð í ljósmyndasögu þjóðarinnar. Lesendur eru hér með hvattir til að mæta á sýningar Fókus í Grófarhúsi og kynna sér um leið starfsemi Ljósmyndasafns Reykjavíkur.

Nánari upplýsingar um sýningarnar má finna hér: https://borgarsogusafn.is/ljosmyndasafn og um Fókus hér https://fokusfelag.is

Höfundur er formaður Fókus, félags áhugaljósmyndara og prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands.