Lærum lýð­ræði

Þetta er ekki pistill til að hvetja fólk til að velja Já í þjóðaratkvæðagreiðslunni sem er framundan. Heldur ekki til að velja Nei.

Mig langar einfaldlega að hvetja ykkur sem eruð óákveðin, eða nennið ekki að pæla of mikið í málinu, til að hugsa ykkur tvisvar um. Ekki síst ef þið teljist til „unga fólksins“ í ofanálag.

Það er freistandi að loka á allt áreitið, forðast skoðanaskipti, taka öndunaræfingar og einbeita sér að sjálfsrækt meðan við bíðum eftir að þetta líði hjá. Ég skil þetta fullvel vegna þess að ég var næstum því búin að gera þetta sjálf, til að vernda sjálfa mig og mína innri ró. Til að gefa ekki „veiðileyfi“ á sjálfa mig og þurfa ekki að verja skoðanir mínar. Þá er jú einfaldast að þegja þunnu hljóði og krota á kjörseðilinn í leyni.

En svo rifjaðist upp fyrir mér að það var dálítið stemningin í Bretlandi í aðdraganda Brexit atkvæðagreiðslunnar, en þá bjó ég í London og fylgdist vel með, án þess að hafa kosningarétt. Sú atkvæðagreiðsla var auðvitað allt annars eðlis en sú sem fer fram hérlendis 29. ágúst. Bretar voru beinlínis að kjósa um það hvort landið ætti að ganga úr Evrópusambandinu eftir áratuga aðild.

Við Íslendingar þurfum eingöngu að ákveða hvort við viljum reyna að knýja fram samning sem við gætum sætt okkur við, eða semsagt: hvað myndum við græða á því að vera með í ESB og hvaða málamiðlanir gætum við hugsanlega gert?

Það er allt og sumt sem þessi tiltekna þjóðaratkvæðagreiðsla snýst um.

Árið 2016 fór fram í Bretlandi nokkuð hörð kosningabarátta en fljótlega varð ljóst að hreyfingin sem vildi yfirgefa ESB barðist hatrammlegar, hafði hærra og beitti fólskubrögðum til að fá fólk á sitt band OG til að mæta á kjörstaði. Þau höfðuðu til tilfinninga fólks, spiluðu á fortíðarþrá eldri kynslóðanna, hræddu fólk til að óttast framtíðina og fullyrtu að þau ein vissu hver lausnin væri, sem þau „rökstuddu“ svo með mistúlkunum, rangfærslum, útúrsnúningum og hreinum lygum.

Þau treystu á að ringlaðasta fólkið myndi ekki leita sér upplýsinga frá óháðum aðilum, myndi ekki hugsa fyrir sig sjálft eða beita gagnrýnni hugsun og yrði nógu hrætt og hrifnæmt til að drífa sig á kjörstað – helst utankjörfundarstað áður en þeim gæfist ráðrúm til að skoða staðreyndirnar í rólegheitum – og kysi að yfirgefa Evrópusambandið, til að hefja nýtt blómaskeið í Bretlandi.

Sú varð auðvitað ekki raunin, Nigel Farage viðurkenndi strax daginn eftir atkvæðagreiðsluna að aldrei yrði hægt að efna kosningaloforðin, en hrósaði happi yfir því að þau hefðu þó gert sitt gagn.

Afdrifaríkt andvaraleysi

Í dag, áratug síðar, er Bretland hvergi nærri því að vera það endurreista heimsveldi sem eldra fólkið horfði til með rósrauðum fortíðargleraugum, og mörg þeirra sem völdu útgöngu á sínum tíma sjá eftir atkvæði sínu í dag.

Hin, mikið til yngra fólkið, sem töldu ávallt óhugsandi og glórulaust að Bretland yfirgæfi ESB nöguðu sig í handarbökin eftir atkvæðagreiðsluna. Og gera enn.

Alltof mörg þeirra gerðu þau reginmistök að loka sig af inni í sinni sápukúlu; þeim þótti svo fjarlægt að meirihluti þjóðarinnar gæti virkilega talið gáfulegt að fylgja Farage og hans fólki að málum. Þeim leiddist umræðan, héldu sig of mikið til hlés, hlustuðu ekki á fólkið sem studdi „Vote Leave“ hreyfinguna, vanmátu fjölda þeirra og töluðu niður til þeirra, gerðu grín að þeim og töldu betra að standa utan við þrasið.

Þau flutu sofandi að feigðarósi og vöknuðu upp við vondan draum daginn eftir atkvæðagreiðsluna. „Vote Leave“ fólkið hafði mætt samviskusamlega á kjörstaði og endaði með 52% meirihluta. Þá var bara of seint að segja sína skoðun, of seint að rökræða, of seint að hafa áhrif, of seint að kjósa.

Iðkum gagnrýna hugsun

Við eigum að virða lýðræðisleg vinnubrögð með því að taka þátt. Að því sögðu mæli ég ekki með því að taka þátt í öskurkeppnum á neinum vettvangi, eða að bregðast endalaust við útúrsnúningasérfræðingum og láta blekkjast af nettröllum.

En ég hvet til yfirvegaðrar umræðu, að eiga samtöl, að hugsa sig tvisvar um áður en orð eru sögð eða skrifuð, að sýna öðru fólki þann kærleika og virðingu sem við búumst sjálf við, og að skrifa ekki eitthvað á netið sem við myndum ekki þora að segja fyrir framan fólk.

Látum okkur þykja vænt um öll sem við ræðum við, þótt við séum ekki sammála þeim.

Við getum hlustað án þess að vera auðtrúa og eigum ekki að láta algrími mata okkur. Við lifum á tímum stafrænnar upplýsingaaldar, það er lítið mál fyrir okkur sjálf að staðreyndatékka fullyrðingar og tölfræði, að beita gagnrýnni hugsun.

Við eigum að gera skýran greinarmun á „mér finnst/ég tel“ staðhæfingum og staðreyndum. Við eigum líka að gera kröfu um að fólkið sem við lítum upp til slengi ekki fram kjarnyrtum yfirlýsingum nema að það geti sannað mál sitt.

En, við getum ekki tekið yfirvegaða og vel ígrundaða ákvörðun nema að leggja eitthvað á okkur. Lýðræðisþátttaka krefst dálítillar vinnu.

Lokaspretturinn framundan

Ég hvet ykkur því til að verja svolitlum tíma til að skoða upplýsingarnar sem eru í boði og efast um slagorðin þar til þið eruð búin að kanna sannleiksgildi þeirra. Ekki forðast rökræður, æfið ykkur þvert á móti í að eiga samtöl af kurteisi og virðingu, að hlusta og skiptast á skoðunum, benda á rangfærslur, biðja fólk að skýra mál sitt betur og benda á áreiðanlegar heimildir.

Það er vika til stefnu, ef hvert og eitt ykkar tekur sér lágmark hálftíma á dag fram að atkvæðagreiðslu til að iðka borgaralegan rétt ykkar til að leita upplýsinga og mynda sjálfstæða skoðun, þá vitið þið á endanum hvernig þið viljið svara spurningunni í þjóðaratkvæðagreiðslunni.

En það sem meira er, ég vona að þið finnið líka fyrir þörf og skyldu til að nýta atkvæðisrétt ykkar. Virðum lýðræðið með því að taka þátt.

Höfundur er blaðakona, fararstýra og allskonar.

[SS1]52%