Þegar stjórn­völd og stór­fyrir­tæki standa ekki við orð sín

Þegar þetta er skrifað eru sautján mánuðir og 23 dagar liðnir frá því að svokallað Áhættumat erfðablöndunar rann út. Lögum samkvæmt á Hafrannsóknastofnun að gefa þetta mat, sem stýrir hversu mikið af eldislaxi má ala í sjókvíum við Ísland, út á að lágmarki þriggja ára fresti. Síðast sendi þó stofnunin frá sér þetta mat, þar sem samráðsferli þess var samkvæmt lögum vorið 2020. Þegar sú útgáfa rann út 2023 ákvað stofnunin upp á sitt einsdæmi á vafasömum lagalegum forsendum að framlengja hana til 1. mars 2025. Um einu og hálfu ári síðar bólar ekki enn á uppfærðu mati. Hvernig stendur á þessum vinnubrögðum?

Einn norskur eldislax í ám er of mikið

Í upphafi voru stjórnvöld, stofnanir, eldisfyrirtæki og samtök þeirra, ásamt hagsmunum veiðiréttarhafa, sammála um að áhættumatið ætti að ráðast af vísindum, raungögnum og varúð. Það átti því ekki að ráðast af pólitískri þörf fyrir tiltekið eldismagn, væntingum atvinnugreinarinnar eða vonum um að unnt verði að bregðast við eftir að fiskur hefur sloppið. Í því samhengi er þó rétt að geta þess að Landssamband veiðifélaga og aðrir velunnarar villtra íslenska laxastofna, hafa ávallt haldið því fram að einn norskur eldislax í íslenskri á sé alltaf einum laxi of mikið.

Þess vegna er staðan í endurskoðun áhættumatsins svo alvarleg. Endurskoðunin átti að birtast fyrir löngu. Drög Hafrannsóknastofnunar birtust 15. september 2025 og samráðsnefnd um fiskeldi skilaði ráðgefandi áliti 27. febrúar síðastliðinn. Nú, rúmum fimm mánuðum síðar, hefur enn ekki verið birt rökstudd afstaða Hafrannsóknastofnunar til meirihlutaálits nefndarinnar, ásamt sérálitum og bókunum.

Á meðan ferlið dregst byggist framleiðsla á laxi í sjókvíum á mati sem er úrelt, í millitíðinni, hafa Íslendingar, því miður, öðlast aukna reynslu af strokum, kynþroska eldislaxa og erfðafræðilegum áhrifum sem kalla á ítarlega endurskoðun.

Hvað segir vísindasamfélagið um málið?

Alþjóða hafrannsóknaráðið, ICES, hefur farið yfir áhættumatið sem Hafrannsóknastofnun styðst við og komist að þeirri niðurstöðu að það samrýmist ekki varúðarnálgun, vegna óvissu og mögulegrar skekkju í lykilforsendum þess. Á grundvelli matsins eins og það liggur fyrir er því ekki hægt að slá því föstu að 106.500 tonn sé öruggt eldismagn.

Í nýjum drögum að áhættumatinu eru settar fram þrjár gjörólíkar sviðsmyndir. Með virkum mótvægisaðgerðum og aukinni vöktun í ám er ráðlagt hámark 106.500 tonn. Ef mótvægisaðgerðir í ám eru hins vegar ekki virkar lækkar talan í 50.000 tonn. Ef stjórnun kynþroska eldisfisks bregst jafnframt lækkar hún enn frekar, niður í 5.900 tonn.

Munurinn á 106.500 og 50.000 tonnum er 56.500 tonn. Það er meira en helmingur alls eldismagnsins sem núgildiandi áhættumat heimilar og er talan sem er í forgrunni draga af nýju áhættumati.

Þessi viðbót er því ekki niðurstaða um það sem náttúran þolir. Hún byggist á þeirri forsendu að mótvægisaðgerðir haldi, að aukin vöktun virki og að unnt sé að finna og fjarlægja strokulax úr ám áður en hann tekur þátt í hrygningu. Það er mjög veigamikil forsenda að leggja undir 56.500 tonn af frjóum eldislaxi.

Virka mótvægisaðgerðir og vöktun í ám?

Haustið 2025 stóðu Landssamband veiðifélaga, Íslenski náttúruverndarsjóðurinn og Verndarsjóður villtra laxastofna fyrir verkefni þar sem sérfræðingar frá Norsku dýralæknastofnuninni, NINA og SkandNat könnuðu íslenskar ár og reyndu að fjarlægja eldislaxa.

Verkefnið sýndi að rekköfun getur verið gagnleg við bestu mögulegu aðstæður, gott veður og tært vatn sem tryggir gott skyggni í ám, líkt og var 2023. Reynslan frá 2025 er hins vegar allt önnur. Það er ljóst að íslenskt veðurfar, rennsli og skyggni geta svo til útilokað að rekköfun skili árangri. Niðurstaðan er sú að forvarnir gegn stroki eigi að vera megináherslan. Rekköfun er í besta falli skaðaminnkunaraðgerð sem virkar aðeins við bestu hugsanlegu aðstæður. Auk þess töldu norsku sérfræðingarnir það fráleitt að nota rekköfun sem réttlætingu á auknu eldismagni.

Með öðrum orðum, rekköfun er neyðarráðstöfun eftir að strok hefur orðið. Hún getur minnkað tjón í einstökum tilvikum. Hún er ekki örugg aðferð til að koma í veg fyrir erfðamengun og getur ekki orðið forsenda fyrir auknu eldismagni fyrirfram.

Það er einnig grundvallaratriði að mótvægisaðgerðir í skilningi gildandi regluverks eiga fyrst og fremst að lúta að rekstri eldisfyrirtækjanna sjálfra: búnaði, eldisaðferðum, innra eftirliti, ytra eftirliti, netöryggi, stjórnun kynþroska og öðrum fyrirbyggjandi ráðstöfunum þar sem áhættan verður til. Það má ekki færa ábyrgðina úr sjókvíunum og inn í ár, á bændur landsins, eignarland þeirra og veiðirétt.

Hvað segja lögin?

Þetta er ekki aðeins sanngirnissjónarmið heldur lagaleg staðreynd. Ekkert í núverandi laga eða reglugerðarumhverfi veitir stjórnvöldum heimild til að reisa áhættumat erfðablöndunar á mótvægisaðgerðum í veiðiám án samþykkis veiðiréttarhafa. Í því samhengi er rétt að minna á að veiðiréttur jarða nýtur verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar.

Það er því ljóst að rúmlega helmingur þess eldismagns sem Hafrannsóknastofnun leggur til, 56.500 af 106.500 tonnum, hvílir ekki aðeins á óskhyggju um árangur rekköfunar heldur á aðgerðum sem stjórnvöld hafa enga lagaheimild til að knýja fram á eignum annarra.

Af hverju þessar tafir?

Þá verður að ræða tafirnar af hreinskilni. Ábyrgðin liggur ekki eingöngu hjá atvinnuvegaráðuneytinu og Hafrannsóknastofnun. Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, sem tala fyrir hönd rekstrarleyfishafa í sjókvíaeldi, hafa einnig haft veruleg áhrif á framvindu málsins.

SFS skilaði séráliti sínu 17. febrúar, eða um tveimur mánuðum eftir að meirihlutaálitið var fullunnið ásamt séráliti og bókunum annarra meðlima nefndarinnar. Enn alvarlegra er að Hafrannsóknastofnun hafði óskað eftir tillögum eldisfyrirtækjanna að mótvægisaðgerðum 25. nóvember 2025, en ítarlegar tillögur SFS bárust ekki fyrr en 2. júní 2026 — rúmum sex mánuðum síðar og meira en þremur mánuðum eftir að ráðgefandi álit nefndarinnar lá fyrir.

Sá sem tapar á þessum tafaleikjum er ekki ríkisvaldið eða eldisfyrirtækin. Það eru villtir laxastofnar, veiðiréttarhafar og þau byggðarlög sem reiða sig á heilbrigðar ár. Ávinninginn af því að fá að halda framleiðslu í hæstu sviðsmynd, á meðan óvissan er óleyst, njóta hins vegar eldisfyrirtækin og samtök þeirra. Hagsmunir fárra ofar hagsmunum heildarinnar.

Áhættumat getur ekki orðið að samningatóli þar sem fyrst er ákveðið hvert eldismagnið eigi að vera og síðan leitað leiða til að réttlæta það. Vísindin eiga að koma fyrst. Síðan kemur ákvörðun um leyfilegt eldismagn.

Nú þurfa atvinnuvegaráðuneytið, Hafrannsóknastofnun og SFS að standa við orð sín um að sjókvíaeldi eigi að vera innan marka náttúrunnar og í sátt við samfélagið. Það er því ljóst að áhættumatið sem Hafrannsóknastofnun verður að gefa út og senda til ráðherra til undirritunar á næstu dögum getur aldrei verið hærra en 50.000 tonn, að því gefnu að mótvægisaðgerðir eldisfyrirtækjanna haldi — sem hefur ekki verið raunin.

Höfundar eru formaður Landssambands veiðifélaga og framkvæmdastjóri Landssambands veiðifélaga.