Tæki­færi fyrir ís­lenskan land­búnað í ESB

Umræðan um íslenskan landbúnað, atkvæðagreiðsluna um næstu helgi og Evrópusambandið hefur hingað til nær eingöngu snúist um tolla og beingreiðslur. Það er skiljanlegt, en um leið alltof þröngt. Því stærsta tækifæri íslenskra bænda innan sambandsins liggur að mínu mati á allt öðru sviði – og um það hefur nánast ekkert verið rætt. Það snýr að tækifærum í útflutningi á hreinum hágæða afurðum og markaðssetningu.

 Þetta er ekki atkvæðagreiðsla um aðild. Hún snýst um hvort við setjumst að borðinu, leggjum fram kröfur okkar og komumst að því hvað stendur Íslandi til boða. Liggi fullkláraður samningur fyrir og hann sé slæmur, þá fellum við hann. Þjóðin á síðasta orðið. Ég held hins vegar að það sé margt sem ekki hefur náð upp á yfirborðið í umræðunni sem ætti þangað fullt erindi.

 Öflugasta markaðskerfi heims fyrir matvæli 

Evrópusambandið rekur eitt umfangsmesta opinbera kynningar- og markaðskerfi heims fyrir matvæli og landbúnaðarafurðir. Það starfar meðal annars undir slagorðinu „Enjoy, it's from Europe" og fjármagnar kynningu á evrópskum matvælum bæði innan sambandsins og á lykilmörkuðum utan þess – í Bandaríkjunum, Kanada, Japan, Kína og Suður-Kóreu.

 Ég hef sjálfur unnið lítillega innan þessa kerfis með ítölskum framleiðendum og veit hversu öflugt það er. Þetta er ekki bara styrkur til að kaupa auglýsingar. Kerfið veitir aðgang að markaðsgögnum, sérfræðingum, viðskiptaferðum, sýningum, sameiginlegum kynningum og að evrópsku vörumerki sem opnar dyr sem lítil þjóð opnar ekki ein. Bæði landbúnaður og sjávarútvegur gætu notið góðs af. 

Ef vel væri að verki staðið af Íslands hálfu innan Evrópusambandsins gæti árangurinn orðið umtalsverður. Ísland fengi enga peninga eða stuðning sjálfvirkt. Íslensk framleiðenda- og atvinnugreinasamtök þyrftu að sækja um og keppa um fjármunina eins og aðrir. En með markvissri stefnu og faglega unnum umsóknum tel ég raunhæft að þar gætu legið a.m.k. hundruð milljóna króna á ári í markaðsstarf fyrir íslenskar afurðir.

 Ef litið er til góðs árangurs íslenskra umsókna í öðrum evrópskum stuðningskerfum sem við eigum þegar aðild að, t.d. er varðar nýsköpun, er ekki óraunhæft að gera ráð fyrir verulega góðum árangri íslenskra umsækjenda. Þarna gætu verið miklir möguleikar fyrir lambakjöt, skyr, osta og aðrar mjólkurvörur, lífrænar afurðir, geitakjöt, gærur og svo auðvitað unnar sjávarafurðir. Til viðbótar við sameiginlega kynningu á Íslandi sem landi hreinna, sjálfbærra og heilnæmra matvæla. 

Víðtækari upprunavernd fyrir íslenskar afurðir 

Margir Íslendingar þekkja nú þegar upprunavottunarkerfi Evrópusambandsins fyrir mat og vín. Við sjáum PDO- eða PGI-merkingar á t.d. evrópskum ostum og hráskinkum og DOC og DOCG á ítölskum vínum. Verð á vörum með þessar vottanir er að jafnaði töluvert hærra en á sambærilegum óvottuðum vörum. Íslenskt lambakjöt er með PDO-vottun. Það tók níu ár fyrir íslenskt lambakjöt að fá evrópska vernd sem skráð afurðaheiti. 

Sú vinna snerist ekki um merki á umbúðir. Hún snerist um að skilgreina sérstöðu íslenskrar framleiðslu, tengsl afurðarinnar við landið, búfjárkynið, framleiðsluhættina og hefðina – og fá þá sérstöðu viðurkennda á alþjóðavettvangi. Þar liggja tækifæri fyrir miklu fleiri íslenskar vörur. Smjör, ostar, skyr, nautakjöt, folaldakjöt og ýmsar hefðbundnar afurðir gætu byggt upp aukna verðmætasköpun á grundvelli uppruna, aðferða og sögu.

Aðild er ekki skilyrði fyrir slíkri vernd eins og dæmið með lambakjötið sýnir. En aðild myndi færa Ísland úr því að vera umsækjandi að borði þeirra sem móta kerfið. Auk þess yrði þetta ferli mun einfaldara og fljótlegra. Vert er að taka fram að Evrópusambandið gerir viðurkenningu á þessu kerfi að ófrávíkjanlegri grundvallarkröfu í öllum viðræðum um viðskipta- eða fríverslunarsamninga. 

Sé metnaður til staðar hjá íslenskum bændum til að efla innlenda matvælaframleiðslu, styrkja byggðir og búsetugrundvöll um allt land, er að mínu mati ljóst að nýta þarf allar íslenskar auðlindir til verðmætasköpunar, þar með talið land. Aukinn útflutningur íslenskra matvæla og landbúnaðarafurða yrði miklu einfaldari innan Evrópusambandsins en utan – sé rétt á spilunum haldið.

Lausnir á grundvelli sérstöðu eru staðreynd

Evrópusambandið leggur raunverulega áherslu á að styrkja dreifðar byggðir, styðja við hefðbundna matvælaframleiðslu og verja hreinleika, hollustu og fæðuöryggi. Og það lætur fjármuni fylgja. Sambandið greiðir árlegar jöfnunargreiðslur til bænda á svæðum þar sem náttúruleg skilyrði torvelda landbúnað. 

Að auki er hægt að semja um sérstaka heimild fyrir ríki til að styðja sérstaklega við landbúnað á harðbýlum svæðum. Þegar Finnland og Svíþjóð gengu í sambandið var samið um varanlega heimild til sérstaks stuðnings við landbúnað norðan 62. breiddargráðu. Fordæmið er því til. Allt Ísland liggur norðan 62. breiddargráðu. 

Sama gildir um heilbrigðismálin. Íslensk landbúnaðarframleiðsla er einstaklega hrein og þá sérstöðu á að nýta í samningaviðræðum. Finnland og Svíþjóð fengu sérstakar salmonelluviðbótartryggingar við inngöngu á sínum tíma. Fleiri dæmi mætti tína til. Ísland á að krefjast að minnsta kosti sambærilegra trygginga og byggja þær á einstakri stöðu okkar hvað varðar búfjársjúkdóma og sýklalyfjanotkun.

Ein fyrsta krafa íslensku samninganefndarinnar hlýtur að vera bann við innflutningi á lifandi dýrum. Það er nokkuð augljóst, í ljósi aðstæðna og sérstöðu, að við því yrði orðið. Slíkt bann er þegar í gildi og Evrópusambandið hefur ítrekað fallist á sérstakar heilbrigðisráðstafanir þegar sjúkdómastaðan réttlætir það.

Einnig liggur ljóst fyrir að Evrópusambandið gerir mikið til að styðja við verndun sérstakra búfjárkynja. Hefðbundinn íslenskur landbúnaður gæti, a.m.k. að hluta, fallið undir slík kerfi með viðbótargreiðslum beint frá Evrópusambandinu sjálfu. Kerfin og fordæmin eru til staðar. Verkefni samninganefndarinnar væri að tryggja að Ísland fengi þau heimfærð af fullum þunga.

Augljósir kostir og gallar en mikil óvissa

Markaðssetning er flókið fyrirbæri og sérstaða íslenskra matvæla dugar ekki ein og sér til að ná árangri innanlands eða á erlendum mörkuðum. Það þarf að skilgreina hana, verja, votta og markaðssetja. Það kostar peninga, þekkingu og aðgang. Evrópusambandið hefur kerfi og fjármuni sem geta hjálpað okkur við nákvæmlega þetta. Um það hefur allt of lítið verið rætt í aðdraganda atkvæðagreiðslunnar.

Við vitum hvaða kerfi við höfum núna og við vitum líka að það hefur leitt til samdráttar og hnignunar í sveitum landsins. Enginn veit fyrir fram hvað næðist fram í viðræðum við Evrópusambandið. Það er einmitt kjarni málsins. Við komumst ekki að því nema ganga til samninga – og ef niðurstaðan reynist slæm er hægt að segja nei þegar fullkláraður samningur liggur á borðinu.

En svo öllu sé haldið til haga, þá er ljóst að tollvernd gagnvart öðrum aðildarríkjum félli niður og samkeppni ykist við inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Það myndi líklega litlu breyta fyrir sumar greinar, t.d. sauðfjárrækt eða hrossakjötsframleiðslu. Þyngst kæmi það niður á svína- og kjúklingaframleiðslu, sem nýtur í dag engra beingreiðslna heldur eingöngu tollverndar. Það væri hins vegar án vafa hægt að semja um langan aðlögunartíma og mótvægisaðgerðir. Finnland beindi stuðningi einmitt til þessara greina við inngöngu.

Raunveruleg hagsmunagæsla felst í því að segja já til að sjá

Hér hefur ekki verið fjallað um aðra vinkla sem geta skipt máli eins og nýliðunarstyrki, fjárfestingastuðning eða stuðning við uppgræðslu og skógrækt. Né auðvitað hið augljósa, að með inngöngu í Evrópusambandið og upptöku evru, myndu lánakjör íslenskra bænda nær örugglega batna til lengri tíma.

Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi undir EES samningnum tekur Ísland við alls kyns reglum sem snerta landbúnað og matvælaframleiðslu – án þess að hafa nokkuð um þær að segja. En á sama tíma missum við líka af tækifærum sem felast í mjög öflugum markaðssetningarkerfum sem samkeppnisaðilar í öðrum Evrópulöndum geta nýtt sér, af því við erum ekki aðilar að sambandinu. Íslenskir bændur og samtök þeirra verða að taka sér sæti við íslenska samningaborðið og koma með öflugum hætti að mótun kröfugerðarinnar, verði já-ið ofan á, svo að aðrir skilgreini ekki fyrir þeirra hönd hvað telst ásættanlegt fyrir íslenskan landbúnað. Þar liggur raunveruleg hagsmunagæsla. Tækifærin eru til staðar ef vel er að verki staðið. 

Þess vegna ættu íslenskir bændur að segja já til að sjá.

Höfundur er fyrrverandi starfsmaður bænda, með meistaragráður í opinberri stjórnsýslu og í matarmenningu og markaðssetningu matvæla.