Ís­lenskur land­búnaður til fram­tíðar: Hvaða tæki­færi gætu falist í Evrópusamstarfi?

​Íslenskur landbúnaður er ein af grunnstoðum samfélags okkar. Bændur tryggja ekki aðeins fæðuöryggi og halda landinu í byggð, heldur framleiða þeir hágæðavöru við krefjandi aðstæður af mikilli fagmennsku og natni. Þegar rætt er um mögulega aðild að Evrópusambandinu vakna eðlilega áhyggjur af stöðu greinarinnar, enda mikilvægt að standa vörð um innlenda matvælaframleiðslu.

​Umræðan hefur oft einkennst af þeirri sýn að breytingar á tollakerfinu hljóti að ógna tilvist landbúnaðarins. Ef rýnt er í reynslu nágrannaþjóða okkar og horft á heildarmynd rekstrarumhverfisins má þó sjá að myndin er margslungin. Evrópusamstarf snýst ekki um að veikja landbúnað, heldur gæti það boðið upp á nýja hvata og rekstrarramma sem gæti stutt vel við bændur til lengri tíma litið.

​Hagkvæmni og tæknivæðing

​Oft er vísað til reynslu Finna eftir inngöngu þeirra í ESB árið 1995, þar sem búum fækkaði umtalsvert. Sú þróun varð hins vegar til þess að framleiðslan hélst sterk, búin stækkuðu og tæknivæddust. Á sama tíma hefur sambærileg þróun átt sér stað hér á landi. Búum hefur fækkað og þau stækkað, óháð tollavernd og gjaldmiðli, einfaldlega vegna tækniþróunar, kynslóðaskipta og kröfu um aukin lífsgæði bænda.

​Í dag eru íslensk bú orðin nútímaleg og öflug. Íslenskir mjólkurbændur reka til dæmis að meðaltali stærri og mjög tæknivædd bú í samanburði við finnska starfsbræður sína, og sauðfjárbúin okkar eru umtalsvert stærri. Dugnaður og aðlögunarhæfni íslenskra bænda hefur skapað öflugan iðnað. Helsti munurinn á starfsskilyrðum liggur ekki í getu bændanna, heldur í ytra rekstrarumhverfi, sérstaklega hvað varðar fjármagnskostnað.

​Fjármagnskostnaður og rekstrarumhverfi

​Nútímalandbúnaður krefst mikilla fjárfestinga í húsnæði, tækjabúnaði og dýravelferð. Í núverandi kerfi glíma íslenskir bændur við háa vexti og verðtryggingu sem getur tekið verulegan toll af rekstrarafgangi búsins.

​Til samanburðar búa bændur innan evrusvæðisins við mun lægra og stöðugra vaxtastig til langs tíma. Færi svo að Ísland gengi í sambandið og tæki upp evru, myndi greiðslubyrði búa líklega lækka til muna. Það gæti skapað það rekstraröryggi og svigrúm til endurnýjunar sem bændur hafa lengi kallað eftir.

​Aðföng, nýliðun og norðurslóðastuðningur

​Landbúnaðurinn treystir á innflutt aðföng á borð við áburð, fóður, tæki og orkugjafa. Innan innri markaðarins gætu ýmsar viðskiptahindranir og kostnaðarliðir við innflutning lækkað, sem myndi draga úr beinum framleiðslukostnaði.

​Hvað stuðningskerfið varðar, tekur sameiginleg landbúnaðarstefna ESB (CAP) sérstakt tillit til aðstæðna á norðurslóðum. Finnar og Svíar sömdu um sérstakan „norðurslóðastuðning“ vegna legu sinnar norðan 62. breiddargráðu, auk stuðnings við svæði þar sem búskapur er krefjandi (LFA-styrkir).

​Jafnframt er vert að benda á að nýjasta landbúnaðarstefna ESB leggur sérstaka áherslu á kynslóðaskipti. Samkvæmt reglunum ber aðildarríkjum að verja að lágmarki 3% af beinum stuðningsgreiðslum í sérstaka nýliðunarstyrki fyrir unga bændur. Fyrir íslenskar sveitir gæti þetta orðið mikilvæg lyftistöng til að auðvelda ungu fólki að hefja búskap og tryggja að áfram verði blómlegt mannlíf í dölunum.

​Í samningaviðræðum væri það grundvallarmarkmið Íslands að tryggja sambærilegan stuðning sem viðurkennir okkar sérstöku landfræðilegu stöðu. Með slíku kerfi færast tekjur bændanna að hluta úr beinu afurðaverði yfir í stöðugri og fyrirsjáanlegri styrki, sem dregur úr áhættu þeirra gagnvart sveiflum á markaði. Á sama tíma myndi opnast greiður aðgangur fyrir íslenskar sérvörur á stórum evrópskum gæðamarkaði.

​Skýr svör án langdreginnar óvissu

​Sumir bændur hafa skiljanlega áhyggjur af því að samningaviðræður muni dragast á langinn og skapa lamandi óvissu fyrir greinina, að á meðan bíði framkvæmdir og dalirnir hreinlega þagni. Þessum áhyggjum má mæta með því að líta til þess að Ísland er þegar hluti af innri markaðinum í gegnum EES-samninginn og búið að innleiða stóran hluta af regluverkinu. Viðræður myndu því fyrst og fremst snúast um sértæk séríslensk hagsmunamál, líkt og landbúnað og sjávarútveg, sem styttir ferlið til muna og veitir greininni vonandi skýr svör á tiltölulega skömmum tíma.

​Það er fullkomlega eðlilegt að gæta varúðar þegar rætt er um framtíð landbúnaðarins. En í stað þess að líta á Evrópuaðild eingöngu sem ógn, er mikilvægt að horfa á heildarmyndina: lægri fjármagnskostnað, markvissan stuðning við nýliðun, ódýrari aðföng og alþjóðlega viðurkenndan stuðning við norðurslóðabúskap.

​Með því að ganga til viðræðna með hagsmuni íslensks landbúnaðar að leiðarljósi getum við komist að því hvaða samningar standa raunverulega til boða. Markmiðið hlýtur alltaf að vera hið sama: að tryggja íslenskum bændum öruggt, arðbært og blómstrandi rekstrarumhverfi til framtíðar.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann svo og sérlegur áhugamaður um Já við ESB-viðræðum .