Þraut­seigja í framlínunni

Á hverjum degi lesum við um erfiða atburði þar sem við reiðum okkur á fólk í framlínunni. Lögreglumenn stöðva bifreiðar á ofsahraða, slökkviliðs- og sjúkraflutningafólk vinnur við erfiðar björgunaraðgerðir, Landhelgisgæslan flytur fólk í öryggi og starfsfólk bráðamóttöku og barnaverndar tekur við þegar á reynir. Á bak við tjöldin situr jafnframt neyðarvörðurinn sem tekur fyrsta símtalið, metur stöðuna og tengir saman þá aðila sem þurfa að bregðast við og sjálfboðaliðar Landsbjargar og Rauða krossins eru oft eina úrræðið þar til aðrar bjargir berast sérslega ef við erum stödd á landsbyggðinni.

Þetta fólk stendur vaktina fyrir okkur á hverjum degi – oft við aðstæður sem flest okkar munu sjaldan eða aldrei upplifa.

Manneskjan er merkilega vel í stakk búin til að takast á við mikið álag. Við getum brugðist hratt við hættu, tekið ákvarðanir undir þrýstingi og haldið áfram þegar mikið liggur við. En endurtekið eða mikið álag getur skilið eftir sig spor. Erfiðar upplifanir geta haft áhrif á minni, athygli, streitukerfi og líkamsviðbrögð, jafnvel löngu eftir að hættan sjálf er liðin hjá.

Þekking okkar á þessu hefur tekið miklum framförum. Nútímarannsóknir beina meðal annars sjónum að því hvernig heilinn vinnur stöðugt úr upplýsingum, nýtir fyrri reynslu og spáir fyrir um hvað gerist næst. Þetta svokallaða “spálíkan heilans” getur hjálpað okkur að skilja hvers vegna fortíðin getur stundum haldið áfram að móta upplifun okkar af núinu.

Hugsum okkur færan skíðamann á 90 km hraða. Heilinn þarf stöðugt að lesa aðstæður fram undan, spá fyrir um næstu sekúndur og leiðrétta stefnuna eftir því sem nýjar upplýsingar berast. Heilbrigð aðlögun byggist einmitt á þessari getu: að uppfæra spána þegar aðstæður breytast.

Eftir alvarlegt áfall getur kerfið hins vegar orðið of bundið við fyrri reynslu. Líkt og skíðamaður sem festist í djúpu, frosnu skíðafari getur heilinn haldið áfram að búast við hættu þótt umhverfið gefi ný og öruggari skilaboð. Markmið úrvinnslu er þá ekki að „eyða“ því sem gerðist, heldur að hjálpa heilanum að taka inn nýjar upplýsingar, endurmeta hættuna og finna aftur fleiri leiðir áfram.

Þetta skiptir sérstaklega miklu máli fyrir fólk sem vinnur í framlínu. Rannsóknir, bæði hér á landi og erlendis, hafa sýnt að viðbragðsaðilar eru í um það bil þrefaldri aukinni hættu á áfallatengdum einkennum og áfallastreituröskun. Það er ekki óvænt þegar tekið er tillit til þess hversu oft þau mæta aðstæðum sem fela í sér alvarleg slys, ofbeldi, ógn eða dauða.

En aukin áhætta er ekki óumflýjanleg niðurstaða starfsins. Þar liggja einmitt tækifærin.

Við getum byggt upp vinnustaði þar sem þekking á álagi er hluti af fagmennsku, þar sem samstarfsfólk kann að taka eftir breytingum hvert hjá öðru og þar sem eðlilegt er að leita stuðnings snemma. Við getum eflt félagastuðning, bætt viðbrögð eftir erfið atvik og kennt fólki að þekkja eigin streituviðbrögð áður en álagið verður yfirþyrmandi.

Fyrsta skrefið er vitund. Næsta skref er þekking. Síðan þurfum við að breyta þekkingunni í framkvæmd.

Að hlúa að fólkinu í framlínunni er ekki merki um að starfið sé of erfitt fyrir það. Það er hluti af því að byggja upp faglegt, öruggt og þrautseigt viðbragðskerfi.

Höfundur er sálfræðingur og doktor í heilbrigðisvísindum.