Samfélagsumræðan og nunnan

Fyrir nokkru síðan tók ég þátt í opinberri umræðu á samfélagsmiðlum sem skildi mig eftir með djúpar vangaveltur um, umræðumenningu okkar.

Ég hafði fylgst með viðkomandi fjölmiðlamanni og miðlinum sem hann vinnur hjá um nokkra hríð. Í fyrstu fannst mér hann opna á áhugaverða vinkla og samtöl (þess vegna ákvað ég að fylgja honum á samfélagsmiðlum), og ég hugsaði með mér að loksins væri kominn nýr tónn inn í íslenska þjóðfélagsumræðu. En síðustu vikurnar fór ég að taka eftir því að þessi fjölmiðlamaður var að pósta frekar ósvífnum innleggjum og svara fólki með skætingi og dónaskap.

Það var því meðvituð ákvörðun af minni hálfu að stíga inn í þennan tiltekna samtalsþráð hjá viðkomandi, þar sem hann var beinlínis að hvetja fólk til að útskúfa og þagga niður í ákveðnum umdeildum einstaklingi í samfélaginu, og sá einstaklingur smánaður í leiðinni. Í mínum bókum er þetta mjög alvarlegt og sérstaklega á svo litlu landi sem Ísland er. Þetta gæti einfaldlega flokkast undir netníð. Það skiptir engu máli hversu óvinsæll einhver er eða hversu illa okkur líkar við einhvern, þá réttlætir það ekki slíkt innlegg. Ég ákvað því að láta reyna á það hvort ég gæti bent honum á, að í þeirri stöðu sem hann er í, bæri honum að leggja sig fram um að halda umræðunni á hærra plani en hann væri að gera.

Viðbrögðin sem ég fékk voru verulega áhugaverð. Það sem mætti mér af hans hálfu var mikil grimmd, dónaskapur, virðingarleysi, persónuníð og gaslýsing sem einkenndu málflutning hans allan hvað mig varðar. Því miður er þetta dýnamík sem allt of margir kannast við á samfélagsmiðlum í dag, og virðist vera orðið að eðlilegu normi. Umræður sem ættu að snúast um málefni verða fljótt persónulegar og markmiðið virðist stundum ekki lengur vera að ræða eða skilja, heldur að niðurlægja þann sem er ósammála.

Í þessu tilviki birtist mér ákveðin týpa: einstaklingur í ákveðinni áhrifastöðu sem er vanur því að vaða áfram, stýra umræðunni og virðist eiga erfitt með að þola málefnalega mótspyrnu, og yfirleitt eru allir aðrir heimskir nema hann. Vegna þess að hann er starfandi fjölmiðlamaður með ákveðið fylgi og vettvang, gerði ég meiri kröfur til hans en ég hefði kannski gert til ókunnugs einstaklings. Ég tel að fólk sem hefur slíkt vald yfir umræðunni beri ákveðna ábyrgð á því hvernig það notar rödd sína. En í stað þess að mæta gagnrýninni af ábyrgð var ráðist á persónu mína, gripið til útúrsnúninga og gert lítið úr mér.

Þar sem ég þekki sjálfa mig vel, sé hlutina skýrt og aðkoma mín að umræðu af þessu tagi byggir á virðingu fyrir sjálfri mér og öðrum, ásamt vinsemd, snerti þetta mig ekki hið minnsta, en mér var engu að síður sannarlega brugðið.

Í dag hugsa ég á þessa leið: Áhugavert hvernig þessi manneskja hagar sér og kemur fram. Hegðun viðkomandi hefur ekkert með mig persónulega að gera.

Í þessum samtalsþráð fann ég einfaldlega til með þessum einstaklingi og klappliði hans.

Í mínu starfi vinn ég með samkenndarmiðaða nálgun. Sú nálgun kennir okkur að hegðun okkar og framkoma spretta oft upp úr einhverju dýpra innra með okkur sjálfum, gömlum sársauka, biturð, óuppgerðum áföllum eða heift. Þegar fólk upplifir ógn við eigið egó, virkjast svokallað ógnarkerfi þess og það ræðst til atlögu. Samkennd snýst ekki um að afsaka eða samþykkja slíka hegðun. Við berum alltaf ábyrgð á því hvernig við komum fram við aðra. En samkenndin gerir okkur kleift að skilja hvað býr að baki, setja heilbrigð mörk og segja á sama tíma: Þetta er ekki ásættanleg framkoma.

Það sem mér finnst sérstaklega mikilvægt, og er grafalvarlegt í þessu samhengi, er að hugsa um þá sem eru ekki jafn vel í stakk búnir til að verja sig og ég var í þessu tilviki. Það sem hafði lítil áhrif á mig hefði auðveldlega getað brotið aðra manneskju niður. Slík framkoma sem um ræðir að ofan er hönnuð til þess að fá fólk til að skammast sín, upplifa sig vitlaust og minna virði. Það er með öllu óásættanlegt.

Við eigum að byggja hvert annað upp í stað þess að rífa hvort annað niður. Það er engin leið áfram til þroska, vaxtar eða sameiningar með þessari umræðuómenningu.

Þetta fékk mig til að hugsa um það hvaða ábyrgð við berum þegar við tökum þátt í opinberri umræðu, sérstaklega þegar við höfum stóran vettvang og mikil áhrif.

Kannski væri gagnlegt að hafa þessar fjórar grundvallarspurningar alltaf að leiðarljósi þegar við skrifum opinberlega:

1. Er það sem ég skrifa gagnlegt og hjálplegt? Eða er tilgangurinn fyrst og fremst að gera lítið úr öðrum til að upphefja sjálfan mig?
2. Er það uppbyggilegt? Skilur textinn minn eitthvað gott eftir sig eða er markmiðið að útiloka, niðurlægja eða skilja fólk eftir úti í kuldanum
3. Er ég að upplýsa og eiga málefnalegt samtal? Eða er ég að ráðast á persónu fólks, snúa út úr orðum þess eða búa til svokölluð strámannsrök (straw man) ? Það er þegar málflutningur annars aðila er afbakaður eða einfaldaður þannig að auðveldara verði að hrekja hann. Í stað þess að svara því sem manneskjan sagði í raun og veru er búin til útgáfa af málflutningi hennar (sem er allt annað en það sem hún er að segja) sem er auðveldara að ráðast á.
4. Hjálpar það okkur að vinna saman? Eða er ég að dýpka skotgrafirnar, auka sundrung og nota orð mín til að ýta fólki lengra frá hvort öðru?

Mér þykir leitt að segja það að ég reyndi eftir þessa útreið hjá viðkomandi einstaklingi að horfa á miðilinn sem hann vinnur hjá, þar sem þar eru sannarlega oft mjög áhugaverðir viðmælendur og umræðuefni, en þegar ég sá hann varð mér einfaldlega óglatt. Á skjánum gefur hann sig út fyrir að vera sá sem vill láta gott af sér leiða og bæta íslenskt samfélag, enn á samfélagsmiðlunum gerir hann hið gagnstæða. Þessi tvískinnungur gengur ekki upp í mínum huga.

Við þurfum ekki að vera sammála til að geta talað saman af virðingu. Við getum gagnrýnt hugmyndir, bent á rangfærslur og verið mjög ósammála, án þess að gera lítið úr samferðafólki okkar.

En þá er loksins komið að nunnunni sem ég gæti skrifað annan heilan pistil um, henni dásamlegu fallegu Mörtu sem ég kynntist í gegnum tvær magnaðar heimildarmyndir á SVT. Í þeirri fyrri, Nunnan, er hún aðeins 19 ára gömul þegar hún tekur þá stóru ákvörðun að ganga í lokað klaustur hér í Svíþjóð. Í síðari myndinni, Nunnan – 25 år senare, er rætt við hana aldarfjórðungi síðar, um hvernig lífið innan klausturveggjanna hefur mótað hana sem manneskju.

Ein af þeim dýrmætu perlum sem Marta færir okkur í myndinni snýr að ræktun hins innra lífs, sem er hjarta Karmelítareglunnar. Hún lýsir þessari fallegu daglegu iðkun nunnanna svona:

„Tvisvar á dag stöldrum við við í fimm mínútur, drögum okkur í hlé frá ys og þys dagsins og lítum inn á við. Við spyrjum í einlægni: Hvað hef ég sagt? Hvernig hef ég komið fram? Hvað hef ég gert og með hvaða hætti? Þessi litla stund ræktar með manni innri skilning, djúpa meðvitund um eigin hugsanir og eigin ásetning. Smám saman ræktar þetta með okkur skýrari sýn á það hver við erum og hvernig við erum að lifa lífi okkar.“

Þetta er kærleiksrík sjálfsskoðun á deginum okkar, sem felur ekki í sér neinn dóm heldur einlægni, auðmýkt og æðruleysi gagnvart sjálfum okkur til að gera betur næst ef það er niðurstaðan.

Mér fannst einstaklega áhugavert og fallegt að sjá hvernig þessi aldagamla klausturiðkun speglar samkenndarmiðaða nálgun. Þar vinnum við nefnilega með nákvæmlega sömu verkfæri. Þessi æfing virkjar m.a. ró- og öryggiskerfi okkar (sefkerfið), og slekkur á ógnarkerfinu okkar ( hræðsla, ótti, reiði ). Með öðrum orðum hún hjálpar okkur að finna fyrir jarðtengingu og innri ró.

Það má því segja að Þessi iðkun er í raun hrein samkenndaræfing í verki. Ég veit að heimurinn sem við lifum í, og litla Ísland, myndi vera á miklu betri stað ef við öll myndum, þó ekki væri nema einu sinni á dag í fimm mínútur, staldra við, taka stöðuna á okkur sjálfum eins og Marta gerir.

Höfundur er lögfræðingur og starfandi CFT - þerapisti.