Hver ver æru hins látna?

Séra Friðrik Friðriksson lést árið 1961. Rúmum sex áratugum síðar voru bornar á hann ásakanir um kynferðislega háttsemi gagnvart drengjum. Hann getur ekki svarað þeim, skýrt atvik, bent á vitni, lagt fram gögn eða mótmælt túlkun á atburðum sem eiga að hafa gerst fyrir löngu. Hann átti heldur enga afkomendur sem geta stigið fram og varið minningu föður síns.

Þetta vekur spurningu sem er stærri en mál eins manns: Hvaða skyldur höfum við gagnvart æru hins látna þegar hann getur ekki lengur varið sig sjálfur?

Persónuleg tenging - en ekki sönnun

Ég hef persónulega ástæðu til að velta þessu fyrir mér. Séra Friðrik skírði mig og ég hitti hann sjálfur, þá orðinn háaldraðan. Tengsl hans við fjölskyldu mína náðu miklu lengra aftur. Fjölskyldan hafði orðið fyrir þungum áföllum og séra Friðrik veitti henni andlegan stuðning árum saman. Hann heimsótti fósturömmu mína og fósturbörn hennar, þar á meðal móður mína, og lét sér annt um fólk sem hafði misst mikið.

Ég segi þetta ekki til að sanna að séra Friðrik hafi aldrei gert neitt rangt. Persónuleg góð reynsla eins manns getur ekki afsannað frásögn annars. En sama regla hlýtur að gilda í hina áttina: ein frásögn eða óbein endursögn getur ekki án frekari rannsóknar orðið að algildum dómi um aldur og ævi.

Alvarlegar ásakanir kalla á vandvirkni og fagmennsku

Ásakanir um kynferðisbrot gegn börnum ber að taka alvarlega. Það á að hlusta á fólk sem segir frá erfiðri reynslu og sýna því virðingu. En einmitt vegna alvarleika ásakananna þarf jafnframt að gera ríkar kröfur um nákvæmni, heimildir og orðalag - sérstaklega þegar sá sem sakaður er hefur verið látinn í áratugi.

Í skýrslu sem Bjarni Karlsson og Sigrún Júlíusdóttir unnu fyrir KFUM og KFUK í desember 2023 segja höfundarnir sjálfir að rannsóknarefnið hafi verið „rýrt”. Þau taka fram að af fimm heimildum sé ein sem feli í sér beina lýsingu á meintu broti frá fyrstu hendi. Niðurstaða þeirra er síðan sú að „meiri líkur en minni“séu á að háttsemi séra Friðriks hafi í sumum tilvikum farið yfir kynferðisleg velsæmismörk gagnvart ungum drengjum og valdið þeim skaða. Vert er að benda á að rannsakendur hafa ekki sérþekkingu svo sem sagnfræðimenntun og rýrir það óneitanlega ályktanir þeirra.

Þetta líkindamat Bjarna og Sigrúnar er ekki sama og fullvissa. Samt varð opinbert orðalag síðar meir miklu afdráttarlausara og stjórn KFUM og KFUK talaði um vitnisburði sem væru „hafnir yfir skynsamlegan vafa“ um kynferðislega áreitni.

Hvernig varð „rýrt” rannsóknarefni og niðurstaðan „meiri líkur en minni“ að fullyrðingu sem var orðuð með hugtaki sem almenningur tengir við ströngustu sönnunarkröfu sakamálaréttar? Sú spurning er ekki árás á neinn. Hún er nauðsynleg ef við viljum umgangast bæði mögulega þolendur og hinn látna af sanngirni.

Dauðinn afnemur ekki alla æru

Íslensk lög gera beinlínis ráð fyrir æruvernd látinna. Í 240. gr. almennra hegningarlaga segir að sé ærumeiðingum beint að dánum manni geti það varðað refsingu. Réttarstaðan er þó flókin þegar kemur að því hver getur látið reyna á slíkt mál, enda eru reglur um málshöfðun í sama kafla að verulegu leyti miðaðar við þann sem misgert var við.

Mannréttindadómstóll Evrópu hefur einnig viðurkennt að orðspor látins fjölskyldumeðlims geti við ákveðnar aðstæður haft áhrif á einkalíf og sjálfsmynd eftirlifandi ættingja. Á móti stendur ríkt tjáningarfrelsi, ekki síst þegar fjallað er um sögulegar og opinberar persónur. Það er því enginn einfaldur réttur til að mæta ærumeiðandi umfjöllun um látinn mann.

En lögin og dómaframkvæmdin minna okkur á eitt: Dauðinn breytir ekki sjálfkrafa staðreynd í ásökun eða ásökun í staðreynd.

Sama krafa til allra

Ég bið ekki um að séra Friðrik verði lýstur saklaus án rannsóknar. Það væri sama skekkjan í gagnstæða átt. Ég bið aðeins um að við köllum hlutina réttum nöfnum: Frásögn sé frásögn, óvissa sé óvissa, líkur séu líkur og sönnun sé sönnun.

Séra Friðrik getur ekki lengur svarað. Það ætti ekki að minnka ábyrgð okkar gagnvart æru hans og orðspori. Það ætti að auka hana.

Höfundur er einn af drengjum Sr Friðriks.