Heiður hússins: Um kyn­ferðis­of­beldi í nánum sam­böndum

Kynferðisofbeldi í nánum samböndum – IPSV, intimate partner sexual violence – er alvarleg tegund ofbeldis sem hlýtur ekki þá umræðu sem þörf er á. Ástæðan er ekki skortur á gögnum heldur skortur á vilja til að horfast í augu við óþægilegan veruleika. Við höldum fast í hugmyndina um réttlátan heim þar sem þeir sem okkur þykir vænt um eru í eðli sínu góðir og ófærir um voðaverk. Þegar einhver sem segist elska okkur meiðir okkur og skaðar, hrynur þessi heimsmynd, bæði hjá þolendum og þeim sem telja hjúskapinn vera öruggan griðarstað sem hafinn er yfir alvarlega misbresti.

Þegar raunhyggjan nær loksins valdi á óstýrlátri óskhyggjunni sjáum við fólk eins og það er, ekki eins og við viljum að það sé. Það getur verið óþægilegt, sárt og krefjandi, og þess vegna er okkur gjarnt að forðast umræðuna um ofbeldi. Kynferðisofbeldi í nánum samböndum er einmitt slíkt umræðuefni því það kallar á að við viðurkennum að kynferðisofbeldi getur átt sér stað þar sem öryggi er almennt talið ríkja.

IPSV er skilgreint sem kynferðislegt ofbeldi af hálfu núverandi eða fyrrverandi maka, óháð kyni þolanda. Það nær yfir þvingað kynlíf, hótanir og gaslýsingu í kynferðislegu samhengi, niðurlægingu og fílustjórnun í kynferðislegu samhengi, kynferðislegar athafnir í óþökk þolanda og stafrænt kynferðislegt ofbeldi. IPSV er ekki „erfiðleikar í sambandi, misskilningur eða ólík kynhvöt“, þetta er valdbeiting sem brýtur gegn kynferðislegu sjálfræði einstaklingsins og á sér oft stað samhliða öðru ofbeldi.

Stígamót hafa í áratugi safnað gögnum um kynferðisofbeldi á Íslandi. Á árunum 2020 til 2025 voru 17–24% gerenda annað hvort makar eða fyrrverandi makar brotaþola sinna. Þegar kynferðisofbeldi á sér stað innan sambands eru afleiðingarnar oft alvarlegar og lífsgæðaskerðandi. Rannsóknir sýna að IPSV tengist alvarlegum afleiðingum sem geta skert bæði líkamlega og andlega heilsu, þar á meðal:

• Þolendur eru útsettari fyrir flókinni áfallastreitu (C-PTSD): Rannsóknir sýna að þolendur IPSV eru líklegri til að þróa með sér flókna áfallastreitu, þar sem áfallið er endurtekið og gerandinn er maki sem þolandinn treysti. Þetta getur gert bataferlið bæði flókið og tímafrekt.
• Frysting/Stjarfi (tonic immobility) er algengari. Frysting er lífeðlisfræðilegt viðbragð taugakerfisins sem getur komið fram við mikla ógn eða yfirþyrmandi aðstæður, líkt og þegar öryggi þolanda er ógnað við kynferðisofbeldi af hálfu maka. Þolendur upplifa eins og þeir frjósi. Í slíku ástandi lamast líkaminn tímabundið, hreyfingar stöðvast og röddin þagnar, jafnvel þótt einstaklingurinn vilji bregðast við. Þetta er ósjálfrátt viðbragð frá varnarkerfi líkamans. Úrvinnsla upplýsinga í aðstæðum sem þessum verður taugakerfinu ofviða og hugræn aftenging getur fylgt í kjölfarið. Fólk verður skugginn af sjálfum sér.
• Meiri líkamleg einkenni: IPSV tengist hærri tíðni langvinnra verkja, gigtareinkenna, svefntruflana og meltingarvandamála. Líkaminn bregst við endurteknum áföllum innan sambandsins með langvarandi streituviðbrögðum. Korisól byrjar að seyta í of miklu magni of lengi og hefur í för með sér veruleg áhrif á margskonar virkni í líkamanum.
• Erfiðleikar í nánd og kynlífi: Þolendur IPSV eiga oftar í langvinnum erfiðleikum með kynlíf, nánd, traust og sambönd. Þegar IPSV á sér stað í nánu sambandi getur kynferðisleg sjálfsmynd og heilbrigð tengslamyndun orðið fyrir alvarlegum skaða.
• Félagsleg einangrun og skömm: Þolendur IPSV leita sér síðar hjálpar en aðrir þolendur, oft vegna skammar, skaðlegrar og kynjaðrar félagsmótunar og vegna þess að gerandinn gæti hafað einangrað þá og gaslýst til lengri tíma. Þetta getur lengt bataferlið og aukið líkur á langvinnum geðrænum vandamálum.
• Hærri áhætta á endurteknum brotum og lífshættulegu ofbeldi: IPSV er sterkur áhættuþáttur fyrir kyrkingartök, endurtekið ofbeldi og jafnvel morð af hálfu maka. Þessi áhætta er mun hærri en í tilvikum þar sem gerandi er ókunnugur.

Að setja orð á óþægilega hluti.

Við höfum sem samfélag sterka tilhneigingu til að verja „heiður hússins“, mýtuna um að ofbeldi eigi sér ekki stað innan náinna sambanda. En það er einmitt þar sem stór hluti kynferðisofbeldis á sér stað. Þolendur þurfa að vita að það sem þeir upplifa er raunverulegt, alvarlegt, óásættanlegt og að hjálp er hægt að fá.

Höfundur er ráðgjafi hjá Sálfræðingunum.